Công an đã vào cuộc điều tra các hoạt động từ thiện. Ít nhất một cá nhân đã bị Công an tỉnh Nam Định tạm giam và khởi tố về tội lừa đảo chiếm đoạt tài sản của 688 nhà hảo tâm. Còn số phận của các nghệ sĩ showbiz bị bà Phương Hằng “bêu dương” trên livestream ra sao thì phải chờ hồi sau mới rõ. Cuộc chiến mới chỉ bắt đầu!

Dù gì đi nữa, những gì đã và đang xảy ra chỉ củng cố niềm tin tôi đã có từ lâu: từ thiện cũng giống thể thao chuyên nghiệp, xem trên TV thì tưởng “ngon ăn” lắm nhưng thử một lần là biết không hề đơn giản tí nào.

Từ thiện khó vì nó không chỉ là đi phát tiền hay phát quà cho người mắc trọng bệnh hay đồng bào bị bão lũ. Dù là tổ chức xã hội hay người nổi tiếng đi phát quà đều không sai, đôi khi là cực kỳ cần thiết trong những tình huống khẩn cấp. Tuy nhiên, cho rằng từ thiện chỉ thuần túy là phát quà có thể khiến chính những người làm từ thiện nảy sinh tâm thế “ban phát” và ngộ nhận rằng mình là những “đấng cứu thế” đang đi cứu rỗi những người kém may mắn hơn.

Nghĩ rằng từ thiện chỉ là phát quà không chỉ dẫn tới thiếu minh bạch trong cách làm từ thiện mà còn có thể gây ra tâm lý ỷ lại. Trong một số trường hợp còn dẫn tới hành vi tệ nạn như người được nhận mang tiền hỗ trợ đi đánh bạc. Tệ hơn, tư duy phát quà còn có thể hạ thấp phẩm giá của những người được nhận. “Đã cho là tốt lắm rồi, ăn mày còn đòi xôi gấc à?!” Chúng ta chắc chắn không chấp nhận người làm từ thiện có suy nghĩ đó.

Nhưng hơn hết, cần phải hiểu từ thiện một cách rộng hơn và bài bản hơn vì phát quà không thể thay đổi một đời người. Chỉ có từ thiện bền vững mới làm được điều đó!

“Hãy cho cần câu, đừng cho con cá.”

Nói như vậy có lẽ hơi cực đoan vì thực ra cả cần câu và con cá đều quan trọng. Khi bụng đang đói meo thì phải ăn no cái đã rồi mới tính đường làm ngư ông được chứ? Nhưng về lâu dài, rõ ràng việc có cần câu tự kiếm kế sinh nhai là tối ưu hơn bởi nó vừa là giải pháp bền vững, vừa khiến con người cảm thấy mình có ích.

Lịch sử cho thấy con người bình sinh là loài “động vật xã hội” – chúng ta sống theo bầy đàn, hội nhóm. Vì thế, như tháp nhu cầu của Maslow thể hiện, sau khi thỏa mãn được nhu cầu sinh lý cơ bản và đảm bảo được sự an toàn của bản thân, con người sẽ tìm kiếm sự công nhận của xã hội. Nói cách khác, một trong những nhu cầu lớn nhất của con người là được những người xung quanh chấp nhận thay vì bị bài xích hay cô lập. Và cách nhanh nhất để được mọi người đón nhận là khiến cho mình có ích đối với những người xung quanh, bắt đầu từ việc dùng sức lao động của bản thân để tạo ra giá trị cho cuộc sống.

Do đó, điều mà mọi dự án từ thiện nên hướng đến là: giúp những người được xem là “yếu thế” tự đứng trên đôi chân của mình, hòa nhập với cuộc sống xung quanh và cảm thấy mình có ích. Quay lại câu chuyện cần câu và con cá, chỉ cho một trong hai đều không thoả. Cái ta cần là cho họ con cá, rồi từng bước dạy họ câu: tới hồ nào thì nhiều cá, câu cá cần những dụng cụ gì, thời điểm nào thì sẽ tốt nhất để câu cá, và khi đã đủ kiếm ăn thì bán cá ra sao để trang trải cho gia đình, v.v…

Vậy làm thế nào để chúng ta ủng hộ từ thiện bền vững?

Một trong những giải pháp tối ưu tại thời điểm hiện tại là “gửi gắm” nhiệm vụ cho các NGO và quỹ từ thiện uy tín, hoạt động bài bản. Chương trình Mỗi Ngày Một Quả Trứng (thuộc trung tâm SCDI), tổ chức Blue Dragon, Quỹ từ thiện Bông Sen, chương trình Cơm có Thịt.,.. là một số ví dụ.

Chẳng hạn với Blue Dragon, bên cạnh việc cứu trợ khẩn cấp trẻ đường phố hay trẻ là nạn nhân của nạn buôn người, v.v…, họ còn có những chương trình hỗ trợ lâu dài về mặt pháp lý, tài chính hay hỗ trợ tinh thần để trẻ có thể quay trở lại trường học hoặc được học nghề.

Hay Mỗi Ngày Một Quả Trứng (One Egg A Day), với đối tượng giúp đỡ là người nghèo, người vô gia cư, người nhiễm HIV, bệnh nhân Lao phổi, v.v… họ phân chia rõ ràng phương pháp hỗ trợ thành 3 bước: cứu trợ (hỗ trợ kịp thời khi thiên tai, dịch bệnh xảy ra), phục hồi (hướng dẫn giới thiệu việc làm, làm thẻ bảo hiểm y tế, hỗ trợ giấy tờ tuỳ thân) và cuối cùng là phát triển (hỗ trợ trẻ em có cơ hội học tập, thoát khỏi vòng xoáy đói nghèo).

Tuy nhiên, cũng không thể chỉ trông chờ vào các NGO và quỹ từ thiện để gánh vác hết các công tác xã hội. Họ có chiến lược và phương pháp từ thiện bài bản song không đủ nguồn lực và tài chính để tạo sự hiện diện ở khắp nơi cùng lúc. Mỗi cá nhân vẫn có một vai trò vô cùng quan trọng trong trận chiến này. Mấu chốt là chúng ta cố gắng hơn để những nỗ lực từ thiện của mình tạo nên giá trị bền vững: luôn nghĩ tới nhu cầu của người nhận và hướng tới việc khiến họ trở nên độc lập, tự chủ chứ không lệ thuộc vào những món quà từ thiện.

Không khó như bạn nghĩ đâu. Lần tiếp theo bạn định lên vùng cao làm từ thiện, thay vì chỉ mang bánh kẹo, sách vở, quần áo cũ đi quyên góp, chi bằng phối hợp cùng tổ chức từ thiện nào đó để khảo sát trước nhu cầu của người dân sở tại; rồi giúp họ dựng lại khung cửi, phát triển nghề dệt truyền thống. Mà còn có thể rủ các em nhỏ cùng tham gia may vá thêu thùa nữa chứ. Vừa làm được việc tốt, vừa giữ gìn bản sắc dân tộc, vừa giáo dục trẻ nhỏ. Một mũi tên trúng quá nhiều đích!

Nguồn: Ngô Di Lân