1. Tản Viên Sơn Thánh là ai?

Từ trước đến nay, khi nhắc đến “Tản Viên sơn thánh”, đa số người đọc đều nghĩ đến một vị thần duy nhất là thần Tản Viên (vị thần ở núi Tản Viên). Tuy nhiên, dựa trên các ghi chép trong ngọc phả, thần tích, thư tịch cổ, “Tản Viên sơn thánh” lại là một danh xưng được dùng để chỉ nhiều hơn một đối tượng.

Thực chất, danh hiệu “Tản Viên Sơn Thánh” đã chỉ thị đến ba nhóm đối tượng:

+ Thần Tản Viên

+ Sơn Tinh

+ Thần Tản Viên, thần Cao Sơn, thần Quý Minh

Lí do có sự phân chia như trên là vì lâu nay, đa số các công trình nghiên cứu, cũng như một vài dị bản truyện kể đều đã đồng nhất thần Tản Viên với Sơn Tinh. Bản thân nhân vật Sơn Tinh cũng cần phải có sự phân biệt giữa “Sơn Tinh” Nguyễn Tuấn và “Sơn Tinh” Tản Viên. “Sơn Tinh” thực chất vốn không phải một cái tên riêng, mà đơn giản chỉ là một cụm từ dùng để chỉ “tinh” ở/ của núi. “Tinh” ở đây vừa có thể hiểu là thần linh, “hạo khí anh linh của đất trời”, lại vừa có thể hiểu là yêu tinh. Như vậy, riêng việc định vị Sơn Tinh cũng đã là một trở ngại trong quá trình nghiên cứu.

Còn các ghi chép tìm được quanh vùng núi Tản Viên lại coi Tản Viên sơn thánh bao gồm cả ba nhân vật: Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh. Đây đều là ba vị thần núi quan trọng trong tín ngưỡng người Việt. Do vậy, trong phần tìm hiểu này, người viết chọn cách tìm hiểu Tản Viên sơn thánh thông qua việc tìm hiểu cả ba nhân vật Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh. Các truyền thuyết, thần thoại quanh khu vực núi Tản Viên gọi chung ba nhân vật này là: Tam vị Tản Viên sơn thánh.

Như vậy, từ đây, khi nhắc đến Tản Viên sơn thánh, tức là nhắc đến Tản Viên, Cao Sơn, Quý Minh.

2. Núi Ba Vì hay núi Tản Viên?

Sau khi đã có quy ước về việc sử dụng tên “Tản Viên Sơn Thánh”, tiếp theo, chúng ta cần định vị rõ “địa bàn hoạt động” của vị thánh này. Với trường hợp núi Ba Vì hay núi Tản Viên, ta không đặt ra vấn đề cái tên nào có trước, cái tên nào có sau, bởi về cơ bản, “Ba Vì” và “Tản Viên” đều chỉ chung một đối tượng: Ngọn núi có ba đỉnh.

“Ba Vì” là một cái tên Nôm, bắt nguồn từ chữ “Ba Vị” với ý nghĩa là ba đỉnh, hoặc ba vị thần, ý chỉ trên núi thờ Tam vị thánh. Chữ “Vị” trong tiếng Việt – Mường cổ đọc huyền trầm thành “Vì” hoặc “Vời”. Còn “Tản Viên” lại là một cái tên Hán.

Lĩnh Nam chích quái giải thích “Ba núi đứng xếp hàng, đỉnh tròn như cái tán nên có tên ấy”, hoặc theo Nam hải dị nhân liệt truyện “có ba tầng cao chót vót, hình như cái tán, cho nên gọi là núi Tản Viên”. Chữ “Viên” trong “Tản Viên” mang ý nghĩa tròn bóng, trơn nhẵn, cái ô.

Như vậy, ta không thể xác định được cái tên nào có trước, vì những tài liệu đầu tiên ghi chép lại lại được viết bằng chữ Hán dùng cái tên “Tản Viên”, nhưng “Ba Vì” lại bắt nguồn từ trong dân gian, cũng không có cách nào đối chiếu thời gian cho kỳ được.

Tuy nhiên, trong phần tìm hiểu này, để có sự thống nhất giữa các tên gọi, người viết lựa chọn gọi tên vùng núi thờ Tản Viên Sơn Thánh là núi Tản Viên.

Người viết sẽ lần lượt làm tổng thuật các nghiên cứu và ghi chép về từng nhân vật và đăng tải trên Fox Study.

Nguyễn Hoàng Dương