Phần 6: Đó không phải lỗi lầm mà là vấn đề của tôi

Trọng tâm

  • Văn hóa đáng nguyền rủa khi nó khi những quy tắc, đạo đức, phong tục và mục tiêu của nó vẽ ra ra một ranh giới bao quanh và hạn chế con người chúng ta là ai và trở nên như thế nào.
  • Một định kiến văn hóa lâu đời khiến hầu hết chúng ta phải tuân thủ đó là hệ thống niềm tin theo giới tính của chúng ta, thứ mà cho ta biết đàn ông và phụ nữ nên cư xử như thế nào.
  • Phá vỡ sự đáng nguyền rủa của văn hóa bảo gồm việc học cách xem nhìn thấu các huyễn thuyết, bịa đặt và những sự thật nửa vời kiểm soát cũng như định hình cuộc sống của chúng ta.

Chúng ta đang bị ám thị rằng văn hóa là một cái gì đó “ngoài kia” mà chúng ta không bị ảnh hưởng hoặc kiểm soát và niềm tin này có thể khiến chúng ta cảm thấy như thể những gì xảy ra trên thế giới và trong cuộc sống cá nhân không phải là trách nhiệm của ai cả. Văn hóa “nói với chúng ta” – và chúng ta chấp nhận, ví dụ, phụ nữ nuôi dạy con cái tốt hơn đàn ông, rằng việc tích lũy tài sản sẽ khiến chúng ta an toàn, rằng nên theo đuổi hạnh phúc, rằng thân mình mảnh mai là điều đáng mơ ước, rằng việc vượt qua kỳ thi chứng tỏ chúng ta thông minh và rằng chúng ta cần nắm bắt công nghệ để trở nên hiện đại. Đối với nhiều người, các ảo tưởng văn hóa mạnh mẽ này có vẻ là những chân lý.

Về sau, văn hóa không còn là thứ gì đó “ngoài kia” nữa. Chúng ta, con người, tạo nên văn hóa chủ yếu để kiểm soát và định hướng những thôi thúc và khát khao của mình nhằm theo đuổi một xã hội “văn minh”, tiên tiến hơn. Đến cuối cùng, văn hóa chỉ là những thói quen tập thể của một nhóm người được lưu truyền qua nhiều thế hệ. 

Khi văn hóa trở thành một lời nguyền

Các thói quen văn hóa là một lời nguyền khi những quy tắc và mệnh lệnh của chúng tạo ra ranh giới xung quanh việc chúng ta là ai và sẽ trở thành người như thế nào, và khi chúng ta cảm thấy mình buộc phải chấp nhận cũng như học theo những thói quen này bất chấp nhu cầu và khao khát bên trong chúng ta.

Tất nhiên, những thói quen văn hóa có thể tạo ra trật tự, an ninh, vẻ đẹp và sự đổi mới. Tuy nhiên, khi chúng trói buộc lấy ta, chúng lấy đi sự tự tin, cá tính, sự tự do và tiếng nói của chúng ta. Phân biệt chủng tộc, phân biệt giới tính và tất cả các “chủ nghĩa” khác là một số biểu hiện của điều đó. Khi chúng ta hành động theo “chủ nghĩa”, chúng ta đang nói đến những lý tưởng văn hóa tiềm ẩn: ví dụ, tính vượt trội của làn da trắng, năng lực của đàn ông, giá trị của tuổi trẻ, quyền của cá nhân hay sự đáng tin cậy của trí tuệ so với cảm xúc.

Có rất nhiều những định kiến văn hóa tồn tại trong cuộc sống của chúng ta, và bạn có thể bắt đầu thấu hiểu chúng bằng cách đơn giản là suy ngẫm về tất cả những điều “nên” và “phải” làm đang kiểm soát bạn. Thật đáng suy ngẫm khi liên kết những mệnh lệnh này với những điều mà cha mẹ của chúng ta hoặc những người quan trọng đã nói hoặc làm với chúng ta. Tuy nhiên, ngoài cha mẹ, còn có lịch sử (tổ tiên của chúng ta) và văn hóa (thói quen tập thể của nhiều thế hệ). Những điều này có sức ảnh hưởng mạnh mẽ hơn nhiều so với số ít cá nhân mà chúng ta đã gặp gỡ và học hỏi từ những năm đầu đời. Vì vậy, trong khi hiểu biết và làm việc thông qua kinh nghiệm cá nhân của chúng ta có thể giúp chúng ta kiên cường và trưởng thành hơn, nếu chúng ta không tự mình giải thích và đặt câu hỏi về những giá trị văn hóa ảnh hưởng mạnh mẽ đến chúng ta, thì chúng ta sẽ hạn chế khả năng tự quyết định cuộc sống của chính mình và làm chủ cuộc đời.

Để hiểu về cách văn hóa có thể nguyền rủa chúng ta, sẽ rất hữu ích khi xem xét chi tiết hơn một “chân lý” văn hóa hết sức phổ biến và tập hợp các thói quen định hình cũng như giới hạn đáng kể cuộc sống của chúng ta. Đó là hệ thống đức tin về giới tính.

Lời nguyền văn hóa của những đức tin về giới tính

Lời nguyền văn hóa của một hệ thống đức tin về giới tính xuất hiện trong những phán xét có giá trị về địa vị, năng lực, khả năng và giá trị của kinh nghiệm dựa trên việc bạn là nam hay nữ. Và, theo những khuôn mẫu này, phụ nữ thường – nhưng không phải lúc nào – chịu đựng nhiều hơn. 

Nam và nữ khác nhau về mặt sinh học và chúng ta có thể gọi đây là sự khác biệt về “giới tính”. Sự khác biệt về giới, dĩ nhiên được xây dựng về mặt xã hội, có nghĩa là trẻ sơ sinh học cách trở nên nam tính và nữ tính từ những tín hiệu văn hóa mà chúng được tiếp cận ngay từ khi sinh ra. Nếu không có những dấu hiệu và chuẩn mực văn hóa này, một đứa trẻ sẽ được tự do thể hiện sở thích cá nhân, ví dụ, về cách ăn mặc, chơi trò gì, những người bạn mà trẻ có thiện cảm và thái độ của trẻ với việc đi học.

Khi giới tính và giới không còn ăn khớp

Trải qua hàng thế kỷ, nhiều người – chủ yếu là nam giới – đã cố gắng “chứng minh” rằng giới tính sinh học cũng quyết định cách bạn cảm nhận, suy nghĩ và hành động, chủ yếu do (vì thế nghiên cứu của họ sẽ gây tranh cãi) bộ não của nam và nữ khác biệt. Hình dáng, cấu trúc và kích thước não, ảnh hưởng của hormone và khả năng sinh sản của phụ nữ từ lâu đã được coi như lời biện minh không thể chối bỏ cho lý do tại sao phụ nữ nên ở nhà, không nên được tin tưởng giao cho vai trò lãnh đạo và nên làm tròn trách nhiệm “đảm đương” mọi yêu cầu trong xã hội.

Tuy nhiên, Gina Rippon, trong cuốn sách bà viết, The Gendered Brain, thách thức những giả thiết trên và đánh giá lại một loạt tác phẩm quan trọng cũng như đang phát triển phủ nhận câu chuyện phổ biến rằng bộ não của phụ nữ không chỉ khác biệt mà còn kém hơn nam giới. Rippon gợi ý các yếu tố quan trọng nhất trong việc cấu thành và duy trì ý tưởng của chúng ta về việc công bố “sự khác biệt giới tính” là các quá trình xã hội, nói cách khác, chúng ta được nuôi lớn như thế nào (trải nghiệm) quan trọng hơn bản chất sinh học của chúng ta. Rippon cho biết, trẻ sơ sinh được chăm bẵm rất kỹ càng để đảm bảo sự sống còn, chủ yếu bằng cách tập trung và gắn bó với người chăm sóc chính của chúng. Trẻ sơ sinh sẽ làm bất cứ điều gì trong khả năng của mình để đảm bảo sự quan tâm và chăm sóc từ người quan trọng này vì sự sống của trẻ phụ thuộc vào chất lượng của mối quan hệ giữa trẻ và người đó. Và như vậy, như Rippon gợi ý, ngay từ đầu, bộ não của chúng ta đã nhanh chóng nắm bắt dữ liệu văn hóa và xã hội.

Ủng hộ lập luận việc nuôi dưỡng con cái hơn là để chúng phát triển tự nhiên, nhà tâm lý học Cordelia Fine tranh luận rằng không có đặc điểm cơ bản của nam hay nữ. Mặc dù các yếu tố di truyền và hormone giới tính của chúng ta chắc chắn ảnh hưởng đến sự phát triển của não bộ và một số hành vi của chúng ta, nhưng điều quan trọng hơn là chúng ta hòa hợp với các bộ phận khác trong hệ thống phát triển của chúng ta, bao gồm cả cấu trúc giới tính. Hãy nhớ rằng, một đứa trẻ sơ sinh khi bước vào thế giới sẵn sàng tham gia nhóm văn hóa của mình, nhưng bé không biết rằng nhóm văn hóa nào đang chờ đợi. Do đó sinh học của bé vẫn có tính thích nghi cao và được chuẩn bị để thích ứng với bất kỳ bối cảnh lịch sử và xã hội nào được cho là phù hợp với cách tồn tại và phát triển. Nếu trẻ sinh ra trong một nền văn hóa nơi đàn ông mặc váy và chăm sóc trẻ em, trẻ sẽ học theo như vậy.

Hành vi thích nghi không cố định và cũng không phải là “đặc thù” có nghĩa là con người chúng ta sẽ tiếp tục tiến hóa tùy thuộc vào các điều kiện bên ngoài. Tuy nhiên, nếu các điều kiện bên ngoài, chẳng hạn như văn hóa, chậm thay đổi, thì chúng ta cũng vậy.

Lời nguyền của một hệ thống đức tin về giới tính buộc chúng ta phải cư xử theo những cách phù hợp về mặt văn hóa với giới tính của chúng ta nhưng có thể không phù hợp với bản thân chúng ta một chút nào. Thật không may, trong lịch sử nhân loại được ghi nhận, chúng ta không thể nào thoát khỏi sự khác biệt được xây dựng về mặt xã hội giữa các giới tính và hậu quả là những cuộc đấu khẩu, sự tàn ác, bất công, thất vọng và xa lánh diễn ra trong cuộc chiến văn hóa này.

Nhà sử học Mary Beard cho chúng ta thấy những ví dụ về thói trăng hoa và sự buông thả của phụ nữ ở thời cổ đại, khoảng 3000 năm trước đây. Beard lập luận rằng chính sự im lặng của phụ nữ và việc loại trừ họ khỏi quyền lực và đời sống cộng đồng, là một truyền thống lâu đời về “lên tiếng theo giới” tiếp tục ảnh hưởng đến văn hóa đương đại. Beard cũng lưu ý số lượng các thuật ngữ xúc phạm và coi thường được sử dụng để mô tả giọng nữ chẳng hạn như rên rỉ, nói ngọng, sủa, rít, gào khóc, rống, la hét.

Beard nói, giải pháp cho sự bất bình đẳng giới như vậy không phải để phụ nữ trở nên giống đàn ông hơn bằng cách nói trầm hơn, mặc quần tây và “chơi cái đó trong thú vui của họ”, mà là trở lại các nguyên tắc đầu tiên và nhìn nhận nó đã diễn ra như thế nào theo cách này?

Phá bỏ những lời nguyền

Việc phá bỏ các quy tắc, như chúng ta đã thấy trong loạt bài blog này, liên quan đến việc đi sâu vào nhận thức để chúng ta có thể bắt đầu nhìn thấu những điều huyễn thuyết, dối trá và sự thật nửa vời mà bấy lâu nay đã kiểm soát và định hình cuộc sống của chúng ta. Để làm được điều này, chúng ta phải chú ý đến những gì nguyền rủa và đe dọa chúng ta bằng cách để tâm nhiều hơn đến cơ thể của mình và cách chúng phản ứng lại trải nghiệm. Các phản ứng của não khi bị đe dọa như tức giận, lo lắng, sợ hãi, ghê tởm là những dấu hiệu cho thấy hành động xâm hại vẫn còn tồn tại. Tiếp theo, chúng ta cần tìm cách xoa dịu bộ não và cơ thể bị đe dọa để đi sâu hơn vào bản thể của chính mình và khám phá những gì tồn tại ở đó ngoài tất cả những điều nên làm, điều phải làm và bắt buộc chi phối cuộc sống của chúng ta. Thực hành xoa dịu rất quan trọng bởi vì khi bị đe dọa, chúng ta liền từ bỏ việc khám phá và thay vào đó là sống trong sự lung lay của tâm lý phòng thủ – những “phép thuật” mà chúng ta dùng để ảo tưởng rằng bản thân ổn.  Thực hành nhận thức bắt đầu bằng việc chú ý và xoa dịu cho phép chúng ta định hình lại bản thân và khắc phục những lệch lạc về con người chúng ta mà xã hội đã tạo ra. Chúng ta hãy trở thành một sự sáng tạo thay vì một con người được dựng lên.

Kết quả của hoạt động và nỗ lực của chúng ta không phải là sự giải thoát khỏi những lời nguyền vì chúng ta không bao giờ có thể loại bỏ chúng hoàn toàn và có lẽ chúng ta cũng không muốn như vậy. Khó khăn và đau khổ là những khía cạnh không thể tránh khỏi của con người và nếu chúng ta tiếp cận nó với thái độ đúng đắn, nó có thể dạy chúng ta trong suốt cuộc đời. Tuy nhiên, chúng ta có thể giành lại tự do trong những lời nguyền, mà ngày càng cảm thấy như bình tĩnh, tập trung và vị tha trước những thử thách, nghịch cảnh và nỗi đau của cuộc sống. 

Nguồn: Psychology Today

Tác giả: Nelisha Wickremasinghe, DProf, là một nhà tâm lý học, chuyên viên trị liệu gia đình và tác giả của cuốn sách Beyond Threat and Being With Others

Dịch: Vũ Phương Thảo

Đọc thêm: Rối loạn bản dạng giớiHãy ủng hộ con của bạn khi con muốn khám phá bản dạng giới