Tôi không thuộc nhóm những người cho rằng chỉ cần trả lương cán bộ đủ cao và thực thi pháp luật thật nghiêm minh là xử lý được vấn đề tham nhũng. Vì sao?

Câu trả lời ngắn gọn (nhất) là: con người không lý trí đến thế. Giải pháp nêu trên chỉ hiệu quả triệt để nếu cả 2 điều kiện sau được thoả mãn:

  1. Đa số tham nhũng vì túng tiền cho một việc gì đó đặc biệt quan trọng (đang nợ nần chồng chất, người thân thiếu tiền điều trị bệnh hiểm nghèo,…).
  2. Nhận hối lộ và các hành vi tiêu cực khác là sản phẩm của một quá trình tư duy lý tính. Cụ thể hơn, trước khi dấn thân vào con đường tham nhũng, họ sẽ đánh giá lợi ích-chi phí (cost-benefit) và rủi ro một cách kĩ lưỡng và bình tĩnh trước khi ra quyết định

Vấn đề nằm ở chỗ, cả 2 điều kiện trên hiếm khi được thoả mãn, chưa nói gì đến được thoả mãn cùng lúc. Trên thực tế, có lẽ đa số chọn tham nhũng vì họ cảm thấy kiếm tiền như vậy quá nhanh và quá dễ. Lòng tham của con người nếu được “thả rông” thì sẽ là vô đáy và nếu được tạo điều kiện thì tiêu cực chỉ là vấn đề sớm muộn.

Không nhất thiết. Tôi cho rằng chúng ta vẫn có lối thoát.

Trả lương cán bộ, công nhân viên tốt hơn và xử phạt thật nghiêm những cá nhân có hành vi tham nhũng có thể góp phần đẩy lùi tệ nạn này nhưng lại không giải quyết được gốc rễ của vấn đề: xã hội của chúng ta đang quá coi trọng đồng tiền.

Lên Đinh Lễ các bạn thấy những cuốn sách nào được bày bán nhiều nhất? Sách dạy làm giàu (nhanh!).

Những người hay được giới trẻ ngưỡng mộ nhất là những người “thành đạt”, tạm hiểu là nổi tiếng và có rất nhiều tiền. Jeff Bezos, Elon Musk, Bill Gates, Warren Buffett, Jack Ma,… Danh sách này dài vô biên!

Đa số bố mẹ kỳ vọng gì về con mình? Kỳ vọng rằng chúng sau khi tốt nghiệp sẽ kiếm được việc làm ổn định, trả lương tốt.

Xin đừng hiểu lầm, tôi cũng tin rằng đồng tiền rất quan trọng. Không có tiền thì mọi ước mơ và dự định lớn lao khó thực hiện được trong mọi xã hội hiện đại chứ không riêng gì ở Việt Nam chúng ta.

Vấn đề nằm ở chỗ mọi thứ đang mất cân bằng. Tiền đang được cho là thứ quan trọng NHẤT, thậm chí cách một số người dạy con khiến chúng lầm tưởng rằng tiền là thứ quan trọng duy nhất. Khi đó việc trở nên rất giàu hiển nhiên trở thành mục tiêu số một để chúng theo đuổi. Nếu một người cảm thấy tham nhũng là cách để dễ dàng và nhanh chóng đạt được thứ cả xã hội đang khao khát thì có gì lạ đâu nếu họ chọn tham nhũng khi có cơ hội. Vô cùng dễ hiểu.

Đấy là lý do vì sao cả tất cả chúng ta cần có một cuộc đối thoại về tầm quan trọng của đồng tiền, về tầm quan trọng của những giá trị khác trong cuộc sống. Viễn cảnh về một cuộc sống tốt đẹp (vision of the good life) của chúng ta có gì ngoài nhà villa, xe hơi siêu sang và đi nghỉ mát ở resort 5 sao nghỉ dưỡng?

Tôi mong thế hệ này đã sẵn sàng để có cuộc đối thoại này nhưng tôi không dám chắc. Nhưng tôi có thể tự tin rằng cách tốt nhất để chuẩn bị các thế hệ mai sau cho cuộc đối thoại đó là việc nhấn mạnh tầm quan trọng của các môn thuộc lĩnh vực nhân văn học (humanities).

Học ngữ văn, học lịch sử hay triết học thì sau này ra thì làm được gì? Ai sẽ sẵn lòng tuyển một đứa sinh viên chuyên ngành triết học vào làm việc tại công ty của mình? Đây là những câu hỏi chính đáng song chúng không đánh trúng bản chất của vấn đề lắm. Suy cho cùng thì mục tiêu tối thượng của giáo dục không phải là chuẩn bị chúng ta cho một công việc cụ thể nào mà là chuẩn bị cho cuộc sống. Nếu một nền giáo dục có thể giúp các học sinh sống “tốt” được, tốt theo cách họ tự định nghĩa, thì nó đã làm tròn vai của mình.

Vậy nên câu hỏi đặt ra ở đây không phải là học các môn nhăn văn thì sau này ra trường làm được nghề gì mà học xong thì chúng ta sẽ trở nên tốt hơn như thế nào. Cũng như nhiều người, tôi từng nghĩ mấy môn đó học cho vui chứ hoàn toàn vô dụng. Tôi đã không thể sai hơn. Những môn học đó là cực kỳ thiết yếu để giúp ta hiểu được “tình trạng con người” (the human condition). Nói một cách dễ hiểu hơn thì chúng giúp ta hiểu hơn về con người, về cuộc sống xung quanh:

  • Con người khác con vật ở những điểm gì?
  • Con người nói chung có thói hư tật xấu cố hữu nào?
  • Hoà bình vĩnh cửu có khả thi hay không?

Hơn hết, chúng sẽ giúp ta trả lời được câu trả lời quan trọng hơn tất thảy: định nghĩa về một cuộc sống tốt đẹp của tôi là gì? Tôi sẽ viên mãn nhất với một cuộc sống giàu sang phú quý, một cuộc sống luôn đầy sự tranh đấu và kịch tính, hay một cuộc sống an nhàn xa chốn thị phi?

Theo tôi, xã hội “sạch” nhất không phải là nơi người ta sợ hình phạt của việc tham nhũng vì luật pháp nghiêm minh đến mấy cũng sẽ có lỗ hổng. Muốn làm ắt sẽ có cách, nếu các cá nhân muốn tham nhũng thì với đủ sự sáng tạo họ sẽ tìm ra cách khai thác hệ thống. Xã hội sẽ sạch nhất khi tự các cá nhân cho rằng nó đi ngược lại với hệ giá trị của họ. Họ nói không với tham nhũng đơn giản vì họ không thích, không phải vì sợ bị phạt.

Xã hội sẽ sạch nhất khi họ bớt quan tâm tới tiền mà quan tâm tới những thứ quan trọng không kém: sức khoẻ tinh thần của bản thân, thời gian chất lượng bên những người mình yêu thương, được cống hiến cho những giá trị tiến bộ, v.v.

Tham nhũng không có chỗ đứng trong một xã hội nhân văn!

Nguồn: Ngô Di Lân