Xem các bài về Lễ Pút Tồng của người Dao Đỏ ở xã Tà Phìn, Sa Pa, Lào Cai tại đây: https://foxstudy.org/tag/le-put-tong-cua-nguoi-dao-do/

  1. Chuẩn bị cho lễ pút tồng

          Bao gồm các việc:

– Chọn ngày cử hành lễ pút tồng và chọn giờ để bắt đầu pút tồng

          – Chọn người làm chủ lễ

          – Chuẩn bị các đồ lễ sẽ sử dụng trong buổi lễ pút tồng.

          + Chọn ngày cử hành lễ và  chọn giờ để bắt đầu làm lễ:

          Thông thường, các dòng họ người Dao Đỏ sẽ tổ chức pút tồng vào ngày đầu năm mới (theo lịch âm), tức là dịp tết nguyên đán. Họ tổ chức pút tồng vào ngày mồng 1 hoặc mồng 2 tết. Công việc chọn ngày do người trưởng họ (tộc trưởng) quyết định và ông ta cũng là người đi nhờ thầy cúng xem và chọn giùm cho nếu ông ta không biết về vấn đề này. Các dòng họ đều có những ngày kiêng kỵ khác nhau. Nếu ngày kiêng kỵ của họ mình mà trùng ngày mồng 1 tết thì họ phải chuyển qua tổ chức pút tồng vào ngày mồng 2 tết. Ngày kiêng kỵ của một số dòng họ của người Dao ở Phìn như sau (tính theo 12 con giáp trong lịch can – chi):

  • Họ Lý và họ Tẩn kiêng ngày hợi (ngày con lợn) và ngày mão (ngày con mèo)
  • Họ Chảo (hay còn gọi là họ Triệu) kiêng ngày tý (ngày con chuột) và ngày thân (ngày con khỉ).
  • Họ Phàn kiêng ngày ngọ (ngày con ngựa), ngày dần (ngày con hổ) và ngày tuất (ngày con chó). (1)

          Sau khi chọn được ngày thì trưởng họ cũng nhờ thầy xem giờ để bắt đầu pút tồng luôn. Cả họ tập trung đến nhà có bàn thờ tổ tiên của cả họ (thường thì bàn thờ lớn này ở nhà trưởng họ) từ sáng sớm để chuản bị cho lễ pút tồng. Sau khi làm lễ cúng tổ tiên xong thì người trưởng họ sẽ hỏi người chủ lễ là đến giờ pút tồng chưa, nếu người chủ lế bảo đến giờ pút tồng rồi thì bắt đầu còn bảo chưa thì lại chờ. Chọn giờ là để tránh những điều xấu mà cả họ sẽ kiêng kỵ hay gặp phải khi không tuân theo. Thường các họ sẽ bắt đầu pút tồng vào cuối giờ  thìn đầu giờ tỵ. Thực ra, khi không gặp phải giờ kiêng kỵ thì họ có thể chọn một giờ nào đó phù hợp với thời gian trong ngày để pút tồng và vui chơi cho thỏa thích. Vấn đề chọn giờ bên cạnh kiêng kỵ còn thêm ý nghĩa đó.

          Sau khi chọn được ngày giờ làm lễ pút tồng thì trưởng họ sẽ báo cho các gia đình trong họ để các gia đình này thông báo cho tổ tiên của mình sẽ làm lễ pút tồng họ mình tại nhà ông trưởng họ (nhà có bàn thờ lớn) vào ngày đó.

          + Chọn người làm chủ lễ:

          Đây cũng là công việc mà người trưởng họ phải làm. Trong buổi lễ pút tồng thì người chủ lễ là người được tổ tiên của dòng họ đó chọn lựa. Lúc đó, tổ tiên sẽ nhập vào người này trong nghi lễ lên đồng. Nhưng điều ngẫu nhiên đó chỉ mang tính nghi lễ, còn bây giờ thì người ta phải lựa chọn một người thầy cúng biêt nhiều về việc này và nhờ người này làm chủ lễ pút tồng cho họ mình vào ngày đó. Sau khi quyết định cả họ sẽ tổ chức pút tồng thì người chủ họ sẽ xem trong số các thầy cúng mà mình biết có những ai hay làm chủ lễ pút tồng, sau đó tắm rửa sạh sẽ rồi đi mời thầy. Nếu thầy nhận lời thì coi như xong, mà thầy bận thì phải đi mời thầy khác. Công việc mời thầy làm chủ lễ pút tồng được tiến hành trước khi làm lễ 1 -2 ngày.

          Không phải ai cũng có thể làm chủ lễ pút tồng được. Người có thể làm chủ lễ phải đáp ứng nhiều điều kiện. Trước hết, họ phải là thầy cúng, vì thầy cúng mới hiểu được hết ý nghĩa và nghi lễ diễn ra trong buổi lễ. Người thầy cúng này phải học nhảy và nhảy giỏi hơn nhiều người khác. Các điệu nhảy múa trong pút tồng không đơn giản nên chủ lễ phải biết và thực hiện được hết. Hơn nữa, nếu chỉ biết nhảy thôi vẫn chưa đủ, họ còn phải dạy nhảy cho nhiều người, tức họ phải là thầy dạy nhảy. Khi họ đi học nhảy thì họ mới chỉ là “xay cỏ” (học trò), còn khi họ dạy người khác thị họ là “xay tỉa” (thầy, sư phụ). Người có thể làm chủ lễ phải là các “xay tỉa”. Trong lễ pút tồng, vai trò của người chủ lễ rát quan trọng nên việc chọn được một thầy giỏi không phải là chuyện đơn giản. Người trưởng họ đi mời thầy cũng phải xem vì nếu thầy có tuổi không hợp với họ nhà mình thì cũng không được. Vì nhiều vấn đề nên dù họ nào cũng có những thầy cúng giỏi và làm chủ lễ được nhưng nhiều khi họ vẫn phải đi mời thầy của họ khác về làm chủ lễ.

          Trước đây, sau khi mời được thầy cúng thì đến khi làm lễ trưởng họ phải tự mình đi rước thầy về làm chủ lễ. Nhưng hiện nay, theo đúng hẹn thầy sẽ đến làm luôn, cũng có một số phải đi rước thầy về làm lễ, nhất là khi các họ bé, không có địa vị trong thôn mà muốn mời các thầy giỏi.

          + Chuẩn bị các đồ lễ  sẽ sử dụng trong buổi lễ pút tồng.

          – Chuẩn bị mâm cỗ gồm bánh dày và gà. Khoảng 16 cái bánh dày (8 bánh đặt trên bàn thờ tổ tiên, 8 bánh đặt ở cái bàn dài để cạnh bàn thờ tổ tiên). Số lượng gà dùng trong lễ pút tồng tương đối nhiều, trước khi pút tồng phải mổ hai con gà trống để làm cỗ cúng tổ tiên, trong khi pút tồng thì tùy vào số lượng các thầy và số người tham gia pút tồng mà số gà sẽ nhiều hay ít, nhưng thường là khoảng từ 6 đến 9 con gà trống gáy. Bánh dày và gà do các gia đình trong họ chuẩn bị và đưa đến nhà trưởng họ trong ngày lễ pút tồng.

          – Chuẩn bị một ít gạo trắng (khoảng 1 kg) để khi pút tồng thầy chủ lễ sẽ dùng gạo trắng này tung lên và tuyên bố bắt đầu pút tồng.

          – Chuẩn bị một số gà trống gáy tuỳ theo số lượng cần sử dụng để múa gà trong buổi lễ.

          – Chuẩn bị rượu, nước sạch, hương (nhang) để dùng khi làm lễ.

          – Chuẩn bị giấy cúng và cờ để dùng khi múa cờ và trong các lễ cúng.

          – Chuẩn bị khoảng 2 cây củi khô lớn để đốt lấy than đỏ dùng cho lễ bốc than sẽ có thể diễn ra trong lễ pút tồng.

          – Chuẩn bị các đồ dùng khác theo yêu cầu của người chủ lễ và người trưởng họ.

(1) Việc giải thích tại sao các dòng họ này lại có những ngày kiêng kỵ như vậy rất là khó vì hầu như mọi người Dao ở đây cũng không giải thích được. Theo trình bày của một vài người làm nghề thầy cúng thì ngày xưa có một người Dao rất giỏi đã tìm ra các ngày kiêng kỵ của các dòng họ và răn bảo con cháu của các dòng họ muốn được tốt lành thì phải kiêng kỵ những ngày đó. Những ngày này được ghi lại trong một số cuốn sách cổ của người Dao nhưng giờ gần như không tìm được các cuốn sách đó. Các dòng họ truyền lại nhiều đời nên giờ họ chỉ biết ngày đó là ngày kiêng của họ mình và họ sẽ không tổ chức các nghi lễ quan trọng của mình vào những ngày này.

Bùi Minh Hào