Thời gian: Từ ngày 9/8/2008 đến ngày 27/8/2008
Địa điểm: Thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai.
Người thực hiện: Bùi Minh Hào, cộng tác viên Sở VHTT&DL Lào Cai.
Nội dung: Khảo sát về Lễ Pút Tòng của người Dao Đỏ ở thôn Sả Xéng, xã Tả Phìn, huyện Sa Pa, tỉnh Lào Cai.

Xem các bài về Lễ Pút Tồng của người Dao Đỏ ở xã Tà Phìn, Sa Pa, Lào Cai tại đây: https://foxstudy.org/tag/le-put-tong-cua-nguoi-dao-do/

Tả Phìn là một xã vùng cao nằm ở phía bắc của huyện Sap Pa, tỉnh Lào Cai, cách thị trấn Sa Pa khoảng 12km. Trong xã có ba dân tộc anh em cùng sinh sống là người Dao, người Hmông và người Kinh. Người Dao ở Tả Phìn thuộc nhóm Dao Đỏ (Miền Xí), là một cộng đồng tương đối đặc biệt, họ còn lưu giữ được khá nhiều nét đặc sắc trong nền văn hoá truyền thống của họ. Trong cuốn “Trang phục cổ truyền của người Dao ở Việt Nam” (Nxb Khoa học Xã hội, 2004), Nguyễn Khắc Tụng đã chia nguời Dao Đỏ vào nhóm Đại bản thuộc phương ngữ thứ nhất (là phương ngữ gọi “người” là “miền”) [1].

          Người Dao Đỏ ở Tả Phìn còn lưu giữ được khá nhiều nét đặc trưng của văn hoá truyền thống của họ. Một trong số đó là lễ pút tồng (nhảy đồng) được tổ chức vào đầu năm mới. Lễ pút tồng của người Dao Đỏ là nghi lễ quan trọng nhất của các dòng họ khi năm mới bắt đầu. Trong các nghiên cứu về người Dao, chưa có những nghiên cứu sâu về vấn đề này, dù rằng đã rất nhiều người đề cập đến “lễ tết nhảy” (Giàng chảu đao) của người Dao. Thực chất, lễ tết nhảy cũng chính là lễ pút tồng (tức lễ nhảy đồng hay lễ lên đồng). Trong các buổi lễ pút tồng của các dòng họ, khách tham quan có thể tham gia thoải mãi nhưng theo tục lệ của người Dao Đỏ ở đây là họ không cho phép quay phim hay chụp ảnh một số tiết mục quan trọng trong lễ pút tồng. Chính vì vậy mà những tư liệu để nghiên cứu vấn đề này cũng không phải là phong phú lắm.

          Tiến hành tìm hiểu về nghi lễ pút tồng của người Dao Đỏ ở Tả Phìn, chúng tôi đã dùng các phương pháp nghiên cứu nhân học-dân tộc học, thông quan các mô tả, tái diễn của những người tham gia hay chứng kiến lễ pút tồng và qua những phân tích, giải thích của các thầy cúng-những người làm chủ lễ trong các buổi lễ pút tồng, chúng tôi xin đưa ra một số mô tả tiến trình buổi lễ pút tồng và giải thích một số ý nghĩa của nghi lễ qua những thông tin thu được từ cuộc điều tra và những kiến thức ít ỏi về người Dao.

  1. Tên gọi, nguồn gốc và ý nghĩa.

          + Tên gọi: Trong tiếng Dao, hai chữ “pút tồng” có nghĩa là “nhảy đồng” (pút nghĩa là nhảy, tồng nghĩa là đồng). Chữ “đồng” có ý nghĩa tương tự như trong chữ “lên đồng” trong đạo Mẫu của người Việt. Nhảy đồng có thể hiểu theo nghĩa cơ bản nhất là nhảy múa lúc lên đồng. Pút tồng một mặt nó mang ý nghĩa là một nghi lễ trong thờ cúng tổ tiên của một dòng họ trong ngày tết, mặt khác nó cũng là tên gọi của một điệu nhảy sẽ diễn ra trong ngày lễ này. Vậy nên một số người gọi đây là lễ tết nhảy (giàng chảu đao) của người Dao Đỏ. Khi người Dao gọi đi pút tồng thì có nghĩa là họ sẽ đi nhảy đồng ở dòng họ đang làm lễ pút tồng.

          + Nguồn gốc: Đến nay, người Dao Đỏ ở Tả Phìn cũng không biết được lễ pút tồng có từ bao giờ. Giải thích nguồn gốc của điệu múa pút tồng không dễ dàng khi mà người chủ thể của điệu múa này cũng chỉ biết nó có từ xa xưa lắm rồi, thế hệ này truyền qua thế hệ khác cho đến nay vẫn tiếp tục. Theo một số người thuộc họ Lý (là một dòng họ lớn của người Dao Đỏ ở Tả Phìn) như Lý Sài Vạn (53 tuổi) (là một thầy cúng đã tham gia làm chủ lễ rất nhiều lần pút tồng và có nhiều hiểu biết về pút tồng) và Lý Mảy Chạn (54 tuổi, là một người hiểu nhiều về văn hóa người Dao Đỏ) thì lễ pút tồng bắt nguồn từ việc di cư của người Dao từ Trung Quốc sang Việt Nam. Trong thời gian ở Trung Quốc hạn hán mất mùa và loạn lạc, một số cộng đồng đã di cư về phía nam qua Việt Nam. Trong khi di cư, người Dao và người Hmông cất giữ và cúng báí tổ tiên ở trong cánh tay để đi, còn một số dân tộc khác như người Giáy lại để tổ tiên ở vạt áo. Khi qua sông sang Việt Nam, người Giáy đã cắt bỏ vạt áo để tổ tiên ở lại Trung Quốc, còn người Dao và Hmông thì không thể chặt tay để lại nên sau khi vào vùng đất mới thì họ lập bàn thờ để thờ cúng tổ tiên với hình tượng là một pho tượng nhỏ và một thanh kiếm. Từ đó, đến ngày đầu năm mới thì người Dao lại tổ chức lễ pút tồng để vừa tắm rửa gọi sạch cho tổ tiên (tượng và kiếm) chuẩn bị đón một năm mới, cũng là dịp để thể hiện sự biết ơn những người thế hệ trước và cầu phúc cho cả họ một năm mới tốt lành và no đủ hơn. Cách giải thích này của họ nghe có vẻ không lôgic, nhất là khi xem xét các ý nghĩa của từng điệu múa. Nhưng dù sao đây cũng là một ý kiến hiếm hoi thay cho cái không biết của các họ khác trong vấn đề này.

          + Ý nghĩa: Pút tồng là nghi lễ, là công việc quan trọng nhất của dòng họ trong dịp tết. Nó có ý nghĩa nhớ ơn, thờ cúng tổ tiên, cũng là sự cầu phúc cho cả họ đầu năm mới. Bên cạnh đó, pút tồng còn có nghĩa trong việc cố kết các thành viên trong dòng họ và các dòng họ lại với nhau. Pút tồng cũng là một thời gian vui chơi cho mọi người, họ có thể tham gia nhảy múa các điệu múa truyền thống của họ. Gần như cả thôn cùng đi nhảy để ủng hộ cho dòng họ đang làm pút tồng. Nói chung lại thì tất cả đó là ý nghĩa bảo tồn các giá trị văn hóa truyền thống của người Dao Đỏ.

[1] Theo phân nhóm của Nguyễn Khắc Tụng thì người Dao ở Việt Nam có hai phương ngữ chính: Phương ngữ thứ nhất gọi “người” là “miền” có hai nhóm là Đại bản (gồm Dao Đỏ, Dao Quần Chẹt và Dao Thanh Phán) và Tiểu bản (chỉ có Dao Tiền); phương ngữ thứ hai gọi “người” là “mùn” cũng có hai nhóm là nhóm Khố Bạch (Dao Quần Trắng) và nhóm Lan Tẻn (gồm Dao Thang Y và Dao Áo Dài).