Hai bộ phim, hai đạo diễn, hai đề tài khác nhau, nhưng tôi tìm thấy một chìa khóa thám mã chung: Hoài niệm (nostalgia).
Bộ phim thứ nhất là Only Yesterday (tên tiếng Nhật: おもひでぽろぽろ / Omohide Poro Poro, “Ký ức tuôn trào”) năm 1991 của đạo diễn Isao Takahata. Bộ phim thứ hai, Porco Rosso (tên tiếng Nhật: 紅の豚/ Kurenai no Buta, “Chú heo màu đỏ”), ra mắt sau đó một năm của đạo diễn Hayao Miyazaki. Cả hai bộ phim cùng minh họa phong cách làm phim đặc trưng của nhị vị tông sư, hai trụ cột của Studio Ghibli
Nhân vật trung tâm bộ phim là Taeko, một phụ nữ 27 tuổi, đang gần cận ngã rẽ tuổi 30. Một ngã rẽ, giữa một bên là đeo đuổi ước mơ của trái tim vẫn hằng trẻ trung, và một bên là đáp ứng những kỳ vọng của gia đình, trở thành một người vợ và người mẹ mẫu mực. Đứng trước ngã rẽ này, cô nhận thấy cuộc đời mình đang trôi qua, cũng như phải nghĩ suy về điều mình thực sự mong muốn và thực sự quan trọng trong cuộc đời. Lánh xa thành thị với nhịp sống vồn vã, cô bỏ lại những trăn trở để tìm về đồng quê thanh bình, trải nghiệm thu hoạch hoa rum làm thuốc nhuộm. Miên man theo dòng chảy tâm trí của Taeko, ta ngược dòng trở về những kỉ niệm của cô bé Taeko lên 10. Chuyến đi thôn quê góp phần khuấy động lại những hoài niệm buồn vui của cô, về kỳ nghỉ hè, về ích kỷ trẻ con, về những rung động tình cảm con nít đầu đời, môn toán học, chuyện dậy thì và đám con trai. Những hoài niệm này, trở thành tấm gương soi chiếu giúp Taeko nhìn lại bản thân mình, thế giới và con người xung quanh. Sự đan xen giữa phân cảnh quá khứ và hiện tại, đẩy mạch phim tiến lên phía trước, cho dù nhịp điệu có phần chậm rãi.



Khác với Hayao Miyazaki, những bộ phim của Isao Takahata mang chiều hướng thực tế và trần trụi hơn (điển hình là Grave of the Fireflies/Mộ đom đóm), thế giới điện ảnh của ông ít mộng mơ viễn tưởng và phép màu. Thế nhưng, yếu tố mộng mơ trong Only Yesterday lại nằm trong chính ký ức của Taeko, thể hiện theo phong cách ấn tượng, với gam màu chủ đạo được nhấn mạnh đậm nét, trong khi hậu cảnh xung quanh được làm mờ đi, thậm chí còn được hư cấu hóa dựa theo diễn biến tâm trạng của nhân vật. Điều này mang lại hiệu ứng hai sắc thái cho bộ phim, một khía cạnh bình dị đời thường, và cạnh khía đầy thi vị chất thơ.

Xin được trích một phần lời ca khúc kết thúc “Ai wa Hana, Kimi wa sono Tane” (愛は花、君はその種子, “Love is a flower, you are the seed”) để thay cho thông điệp của Only Yesterday:

“Nếu sợ cảnh chia ly…
Trái tim chúng ta sẽ không bao giờ được khiêu vũ.
Nếu sợ bị đánh thức…
Thì chúng ta sẽ chẳng bao giờ có được những giấc mơ đẹp.
Nếu sợ bị phụ bạc…
Thì chúng ta sẽ không bao giờ dám hiến dâng.
Nếu luôn nơm nớp sợ cái chết…
Chúng ta sẽ bỏ lỡ những khoảnh khắc tuyệt đẹp của cuộc sống.
Khi bạn một mình trong những đêm dài vô tận,
và bơ vơ trên con đường dài bất tận.
Bạn đang thầm nghĩ rằng…
Tình yêu chỉ dành cho những ai may mắn và mạnh mẽ.
Thì hãy luôn nhớ một điều: Cho dù mùa đông có rét mướt thế nào đi nữa…
Thì nằm sâu dưới lớp tuyết trắng tê buốt kia…
Vẫn có một chồi non đang nhẫn nại chờ đợi những tia nắng ấm áp của mặt trời…
Để vươn mình nở thành một bông hoa rực rỡ của mùa xuân.”



Tạm biệt Nhật Bản thanh bình, ta di chuyển nửa vòng địa cầu đến biển Adriatic để gặp gỡ Porco Rosso. Hoài niệm trong Porco Rosso đồng thời cũng là khúc vĩ thanh của một thời đại anh hùng lãng mạn. Những hoài niệm lãng mạn thường gắn với màu hồng. Màu hồng là màu của phiêu lưu. Màu hồng cũng là màu của quá khứ… một quá khứ bi tráng, hào hùng? Nhân vật chính cùng tên của bộ phim từng là một phi công huyền thoại trong Thế chiến thứ nhất (và bị lời nguyền hóa thành một chú heo), giờ đây trở thành một thợ săn tiền thưởng, đồng thời thiên địch của những tên không tặc. Với Porco Rosso, chỉ còn là bầu trời hoài niệm, sau một thời chiến tranh oai hùng, những người đồng đội đã vĩnh viễn bay lên trời cao, và thậm chí ngay cả kỷ nguyên không tặc cũng sắp chấm dứt, thay thế bằng kỷ nguyên hàng không thương mại. Những người như Porco Rosso sẽ trở thành những người muôn năm cũ, chứng nhân duy nhất chỉ còn lại người tình tri kỷ Gina và chính chiếc chiến cơ màu đỏ đồng hành.

Là một bộ phim của Hayao Miyazaki, nhưng Porco Rosso lại có nhiều những yếu tố “khác Miyazaki” nhất. Đầu tiên, bộ phim xây dựng dựa trên một bối cảnh có thật được xác định rõ ràng, tại biển Adriatic vào những năm thập niên 1930s, thay vì nơi chốn hư ảo giả tưởng (ví dụ như Castle in the Sky). Thứ hai, cho dù cốt truyện phim vô cùng đơn giản, nhưng lại có thể được tiếp cận dưới rất nhiều cấp độ với ý nghĩa và biểu tượng nội tại của nó. Trong đó, nổi bật nhất chính là thái độ phản chiến. Một lần nữa, trước Porco Rosso, chỉ Isao Takahata thể hiện phần nào đó tinh thần phản chiến thông qua bức họa chiến tranh tàn khốc trong Mộ đom đóm. Còn Porco Rosso chính là hạt giống phản chiến đầu tiên của Hayao Miyazaki, trước khi nó được cụ thể hóa thông qua Howl’s Moving Castle 12 năm sau. Tinh thần chống Phát xít mạnh mẽ được biểu lộ qua sự kiên quyết của Porco trước chính quyền Phát xít Mussolini đang dấy lên ở Ý lúc đó (“Thà làm con heo còn hơn là một tên Phát xít”). Từ thái độ trên, không còn chỉ độc nhất hoài niệm quá khứ, mà còn là hoài niệm “mal du pays” (nhớ nhà, nỗi đau quê hương). Lạc thời, và còn lạc lối khỏi đất mẹ. Chống Phát xít, đồng nghĩa với tha hương. Về điểm này, và trừ ngoại hình, Porco vô cùng giống với nhân vật Rick Blaine do Humphrey Bogart thủ vai trong bộ phim huyền thoại Casablanca.


Only Yesterday và Porco Rosso, có phần bị lu mờ khi đặt cạnh những bộ phim tiêu biểu/linh vật của Studio Ghibli như My Neighbor Totoro hay Mộ đom đóm, nhưng trái lại nhận được sự đánh giá cao hơn hẳn từ giới phê bình chuyên môn.

Phạm Minh Quân
Nguồn bài: https://www.facebook.com/photo/?fbid=1549208615180668&set=a.278661468902062