Website ZING khác biệt so với nhiều websites khác, là ở đây có tạo mục “Xuất bản”, đăng tải các tin tức về hoạt động in và phát hành sách, các hiện tượng và nhân vật liên quan đến sách.

Gần đây trên Zing.vn xuất hiện một số bài kể chuyện chú trọng soi chuyện một số nhà văn nhà thơ đã từng làm xuất bản (và hầu hết đều… bại) ra sao. Nào là Xuân Diệu và Huy Cận, khi nxb Đời Nay của Tự Lực văn đoàn đã suy vi, bèn cùng nhau lập cơ sở xuất bản “Huy Xuân” để in sách của mình (như tập “Gửi hương cho gió”) và in sách cho tác giả khác, nhưng… không kết quả. Nào là Phạm Cao Cũng và Lê Tràng Kiều cùng nhau lập 1 cơ sở xuất bản, đưa nhà in nọ in chịu cho 1 bản thảo, rồi lấy sách đem bán; nhưng không ai mua, sau bỏ nghề, tự mình đi vào nghề văn, v.v. Rồi chuyện Tô Hoài làm áp-phe kiểm duyệt để có bản thảo đưa in, v.v.

Các chuyện xưa này nghe ra cũng vui vui. Thế nhưng theo tôi, cả người viết những mẩu này lẫn tòa soạn Zing.vn đều có khá nhiều lầm lẫn về đời sống xuất bản ở Việt Nam, nhất là thời trước 1945, nên nghe được các chi tiết về in ấn thì đều nghĩ đấy là … xuất bản, thậm chí là hoạt động xuất bản chuyên nghiệp.

Nên biết, thời quân chủ ở VN, việc in rất khó, vì phải thực hiện bằng các bản khắc gỗ; nhưng điều chính yếu là nhà nước quân chủ buộc việc xuất bản phải bị kiểm soát bằng giấy phép; in ấn của tôn giáo, cụ thể là của nhà chùa (Phật giáo) thì tự do, nhưng các ấn phẩm ngoài đời “dân sự” thì đều phải được cấp phép.

Sang thời thực dân (tạm coi là từ những năm 1860-70 đến th. 3/1945) vẫn tiếp tục quy chế cấp phép cho hầu hết xuất bản phẩm, trừ khu vực tôn giáo. Nhưng hoạt động xuất bản có rất nhiều hình thức thực hiện. Có những nhà xuất bản theo nghĩa một hãng (chữ Pháp gọi là Éditions) như Tân Dân, Đời Nay, Tân Việt, v.v. Lại có những người làm nghề xuất bản chỉ đứng tên các nhân “nhà (người) xuất bản” (chữ Pháp Éditeur) họ cũng in sách của tác giả khác (do mua lại tác quyền, do đặt hàng, v.v.); đấy là 2 dạng làm xuất bản chuyên nghiệp rõ rệt.

Ngoài ra, dòn thấy dạng hoạt động có thể gọi là tác giả tự in (xuất bản), xuất phát từ quy chế: mọi công dân đều có quyền sáng chế phát minh và công bố cái mình sáng chế phát minh, miễn là tuân thủ quy chế kiểm duyệt. Bởi vậy không ít tác giả đã tự mình đưa bản thảo tác phẩm của mình đến cơ quan kiểm duyệt, được duyệt tức là được cấp giấy phép, thế là tùy ý đi thuê ai đó làm việc với nhà in, hoặc tự mình liên lạc nhà in để đặt in tác phẩm, sách in xong thì đến nhà in lấy về và tự mình đem bán, cho, tặng (phát hành).

Chính Phạm Huy Thông đã tự đưa tập thơ đầu tay của mình là “Tiếng sóng. Yêu đương” đi kiểm duyệt rồi tự mình đưa thuê nhà Tân Dân in ra (1934).
Vũ Trọng Phụng từng đưa “An Nam xuất bản cục” (tức tiền thân nxb. Đời nay của TLVĐ) xb. phóng sự “Cạm bẫy người” (1934), nhưng với bản thảo kịch “Không một tiếng vang” thì Vũ Trọng Phụng lại tự mình lấy giấy phép rồi đưa thuê nhà Tân Dân in.

Các trường hợp nhà văn nhà thơ trẻ như Phạm Cao Củng, Lê Tràng Kiều, Xuân Diệu, Huy Cận, Tô Hoài … dường như có lúc đã thử vào nghề xuất bản — như phóng viên của Zing.vn tưởng tượng — nếu có, cũng hãy còn rất gần với kiểu tác giả tự in, chưa thành “nhà xuất bản” đã thất bại, và vì thế chăng, đã còn lại trong văn học sử như những tác gia văn học chứ không phải những ông chủ xuất bản?

Thời quân chủ, ở Hàng Gai, Thăng Long đã có các nhà “tàng bản” như Liễu Văn Đường, Quan Văn Đường, Thịnh Mỹ Đường, v.v., đó vừa làn nhà xuất bản, vừa là chủ nhà in, họ chủ trì việc thuê thợ khắc ván in, có khi thợ làm ở nhà xưởng dưới Hồng Liễu, Liễu Chàng (Hưng Yên).

Sang thời thực dân, số lượng nhà xuất bản và nhà in tăng lên nhiều. Có khá nhiều nhà xuất bản chuyên nghiệp, cũng có khá nhiều nhà in (in ấn là hoạt động chuyên nghiệp rồi!).

Cho đến lúc ở miền Bắc sắp cấm cửa các nhà xuất bản tư nhân, 1958, thì theo một bài báo của Bùi Huy Phồn, tại Hà Nội vẫn còn trên 30 nhà xuất bản tư nhân. Sau 1958 đến nay chỉ còn loại hình Nxb. quốc doanh thôi.

Ngành in ở VN có một lịch sử dài rồi đấy. Làm in ấn dễ đứng vững hơn làm xuất bản, vì có rất nhiều thứ cần in mà không dính gì tư tưởng chủ nghĩa nên có thể yên chí làm ăn !
Đã có một quyển lịch sử ngành in VN (2 tập) nhưng có vẻ được biên soạn chưa tốt lắm!

Kể ra, nếu soi tinh hơn chút thì cũng có thể nhận ra những “khuôn mặt” làm in ấn như hoạt động tư nhân, ngay từ sau ĐM, nhất là 1990 đến tận hiện nay.

Tôi nhớ những cái tên như bà M. nguyên PGđ Nxb nọ, bắt tay in và phát hành ngay từ lúc sắp nhận QĐ nghỉ hưu, bả có làm cuốn sách Chân dung văn nghệ với nxb tôi, rút cuộc sách bị cấm, bọn tôi phải họp cơ quan để kiểm điểm, bị các hình thức kỷ luật.

Hoặc nhớ một tên tuổi trong giới nhà thơ là Gia Dũng, anh say mê làm những tập sách tuyển hàng ngàn trang, có chỗ hay, có chỗ dở…

Thời của các tay làm xuất bản tư nhân kiểu này, tuy chưa được luật hóa chính thức, nhưng tồn tại trong dạng “lách luật” từ vài ba chục năm nay, có vẻ như đang lên, tuy còn lâu mới đến đỉnh./.

Lại Nguyên Ân – nhà nghiên cứu và phê bình văn học

Nhà nghiên cứu và phê bình văn học.  Tác phẩm chính đã xuất bản Loại sách phê bình,…