“Đồng chí” là từ Hán Việt, nhưng là từ Hán Việt đặc biệt, có chỗ khác nhau to so với các từ khác.

Theo nghĩa gốc, “Đồng chí” là danh từ, chỉ những người cùng chung chí hướng. Song nếu tra từ điển và kho thư tịch cổ, người ta hiếm khi thấy tổ hợp này. Họa chăng chỉ có ở một chú thích trong Quyển 4, bộ “Quốc ngữ” – sách do Tả Khâu Minh (502-422tr.Cn) soạn: “Đồng đức tắc đồng tâm, đồng tâm tắc đồng chí” 同德則同心, 同心則同志.

Bẵng đi hơn 2.200 năm sau, mới thấy tổ hợp “Đồng chí” tái xuất, trong tiểu thuyết Hồng lâu mộng: “Lạc đắc dữ nhị tam ĐỒNG CHÍ, tửu dư phạn bão, vũ tịch đăng song chi hạ, đồng tiêu tịch mịch” 樂得與二三同志, 酒餘飯飽, 雨夕燈窗之下, 同消寂寞 (Vui mà được với vài ba người cùng chí thú cơm no rượu say, thắp sáng đèn giữa đêm mưa, cho tan sạch nỗi quạnh hiu). Câu này nằm ở Hồi 120, tức do Cao Ngạc (1738-1815) viết, nên có thể kết luận: Cho tới cuối thế kỷ XVIII, mới có trường hợp sử dụng “Đồng chí” làm danh từ, để chỉ một bọn có cùng hứng thú giống nhau.

Để hai tiếng “Đồng chí” trở thành đại từ nhân xưng, mang tính thiêng liêng và phổ quát, là nhờ ở công người… Liên-xô!

Thật vậy, số là từ sau khi Cách mạng tháng Mười năm 1917, các đảng viên Liên-xô bắt đầu có mốt thịnh hành, gọi nhau là “Товарищ” (Anh ngữ: Comrade). Rồi tới 1920, thì Mao Trạch Đông theo hùa, lôi cái chữ Tàu mốc meo “Đồng chí” 同志 ra, để dịch chữ Nga Товарищ, dùng xưng hô với nhau.

Từ đó, có quy định bắt buộc các đảng viên phải xưng hô nhau là Đồng chí. Thậm chí không chỉ với đồng đảng thôi đâu: có lần Mao Trạch Đông nứng mồm, tưng tiu luôn Bác sĩ Norman Bethune, một cha nội Canada, là “Đồng chí” (“Mao Trạch Đông văn tuyển”, bài viết: “Kỷ niệm với Bethune” 紀念白求恩, 1939).

Mỹ từ “Đồng chí” nghe chan hòa, tình thương mến thương làm vậy, nhưng sau này tụi đảng viên lại lấy đó làm sượng lỗ miệng, kiếm đủ cách đặng né đi, ít khi dám xài. Lý do là tại Đại Cách mạng văn hóa: trong các cuộc đấu tố, tụi chó má leo lẻo trút đủ thứ tội trạng chết người lên đầu nhau, nhưng vẫn gọi người bị đấu tố là “Đồng chí” ngọt xớt.

Qua tới thế kỷ XXI, thì ở Trung quốc đã cấm ai nghe tiếng Đồng chí vang lên. Tưởng nó đã bị chôn vùi, thì Tập Cận Bình, có lẽ do lo âu tình trạng đảng mất đoàn kết, sẽ bị các thế lực thù địch phân hóa, nên lại lôi ra xài tiếp. Tháng 11-2016, Trung ương đảng ra văn bản, bắt buộc toàn thể các đảng viên nhứt thiết phải gọi nhau bằng Đồng chí.

Mệnh lệnh ban bố nghiêm khắc, nhưng chẳng mấy đứa tuân theo. Hai tiếng “Đồng chí” thiêng liêng lúc này chỉ vang lên trong các hội nghị hoặc báo, đài mà thôi.

Tại vì, quỷ ơi! Số là: Ở Hong Kong, hồi cuối thế kỷ trước, đạo diễn Trần Khải Ca làm một bộ phim về đồng tính nam, trở thành kinh điển, tức “Bá vương biệt cơ” (1993). Kể từ đó Hong Kong liên tục tung ra cả chục phim cùng chủ đề, trở thành một khuynh hướng điện ảnh được nhiều người chú ý. Dòng điện ảnh này, thay vì phải gọi “trào lưu đồng tính”, thì dân Hong Kong lại mượn cớ tế nhị, tránh kỳ thị, mà đặt tên cho nó là “trào lưu điện ảnh đồng chí”. Mồ tổ quân phản động, báo hại các đảng viên mỗi lần làm theo chỉ thị Trung ương, hễ gọi nhau Đồng chí là mắc sượng trân, dị hợm mình ên!

Còn ở Việt Nam ta thì sao? Nghe đâu, thay vì chửi nhau tục tĩu mất dạy “thằng Mờ Lờ”, thì người ta sẽ nhoẻn cười nghiêng đầu lịch sự: Xin chào Đồng Chí!

#Đồng_bào_nghe_rõ_hông

Tác giả: Vinhhuy Le

Đại khái tôi là Ba Tàu, sinh ra ở Biên Hòa, cạnh dòng Đồng Nai, lập nghiệp ở…