Chúng ta thường bị quyết rũ bởi hình ảnh những nhà phát minh sáng chế trong âm thầm, những thiên tài đơn độc và cô đơn như trường hợp William Hewlett và David Packard ( những người sáng lập hãng HP nổi tiếng), những chàng trai đã tụ tập lại với nhau trong căn biệt thự ở California của gia đình Packard hoặc Steve Jobs, người thanh niên đã tự mày mò chế tạo chiếc máy tính Apple nổi tiếng của mình trong cái gara của cha mẹ ông ở Los Altos. Kiểu “giới thiệu nhân vật” như thế này là rất quen thuộc trong xã hội, kể từ thời Phục Hưng, những nhà phát minh luôn được vẽ ra như những siêu nhân, một loại anh hùng giáng thế, một loài sinh vật khác hoàn toàn với những người bình thường.
Johannes Gutenberg ( Người phát minh ra máy in) chẳng hạn, người được ví von với một vị thần, đã dìu nhân loại bước ra khỏi đêm trường Trung Cổ, khuất phục được “ sự ngu dốt và sự man rợ”. Nhà thơ Alphonse Lamartine đã ca ngợi những chiếc máy in Gutenberg không chỉ là những cỗ máy để in ra những trang sách, trang báo mà còn là các bà mụ, đỡ đẻ cho những tư tưởng.
Xu hướng này cũng có thể dễ dàng nhận ra thông qua cái phương thức mà xã hội ngày hôm nay “ tạo dựng những người hùng”, những người có thiên hướng tạo ra sự khác biệt. Chẳng hạn như giải Nobel hàng năm được trao cho những người “ đã mang lại những lợi ích to lớn cho nhân loại thông qua những phát minh của họ”. Ngoài giải Nobel, hàng năm còn có hàng loạt giải thưởng dành cho các nhà phát minh, sáng chế , chẳng hạn giải thưởng cho Nhà Sách Chế của năm cũng với những tiêu chí tương tự như trên. Những mục đích của việc trao giải đều là rất tốt đẹp : truyền cảm hứng, ngợi ca lòng dũng cảm, sự nỗ lực để đạt mục đích, sự cống hiến cho nhân loại… Thế nhưng, nhìn từ một khía cạnh khác , việc trao những giải thưởng này, việc mô tả những con người này như những thiên tài đơn độc, những người hùng thầm lặng là một sai lầm nghiêm trọng, bởi mọi phát minh, sáng chế, mọi sự đổi mới trước hết là một công trình tập thể, kết quả của một sự hợp tác lao động tập thể.
Trên thực tế, trong bất cứ thời kỳ nào, những nhà phát minh nổi tiếng đều đắm mình, đều ngụp lặn trong một bể kiến thức đã có và duy trì những mối quan hệ chặt chẽ với những nhà phát minh sáng chế hay những người hoạt động trong cùng lĩnh vực, những thứ là nền tảng, là bệ phóng để cho ra đời những phát minh sáng chế, những ý tưởng đổi mới. Gutenberg chẳng hạn, ông đã biết cách tập hợp xung quanh mình những người thợ kim hoàn giỏi nhất, những người có khả năng chạm khắc tinh xảo để tạo ra các khuôn chữ, những người thợ mộc, tinh tế và nhạy cảm với vẻ đẹp của thư pháp. Cũng tương tự như vậy, việc mô tả Thomas Edison như một thiên tài cô độc là đã che dấu đi cái sự thật rằng ông đã làm việc cùng rất nhiều cộng tác viên xuất sắc và cũng đã tiếp cận với những tiến bộ về khoa học và công nghệ mới nhất thời đó ( ví dụ như với bằng sáng chế về bóng đèn sợi đốt đầu tiên của Joseph Swan được cấp năm 1878). Gần với chúng ta hơn, liệu Steve Jobs có thể tạo ra sự thần kỳ như vậy không nếu ông không hợp tác với khoa học gia về máy tính và điện tử Steve Wozniak, nhà thiết kế tài năng Jonathan Ive, cũng như không có những buổi trò chuyện “ chất lượng” với nhà khoa học máy tính Alan Kay. Thành công của Steve Jobs cũng không thể có nếu thiếu đội ngũ hùng hậu các nhà nghiên cứu và các kỹ sư của Apple. Walter Isaacson, người viết tiểu sử của Steve Jobs đã rất đúng khi khẳng định rằng “ những phát minh, đặc biệt là trong công nghệ, là một môn thể thao đồng đội”.
Như vây, dù thiên tài đến cỡ nào, bất cứ nhà phát minh nào cũng sẽ mắc nợ rất nhiều người. Nói điều đó không có nghĩa rằng sự nổi tiếng của họ là một sự mạo danh, chắc chắn không phải vậy. “ Thiên tài” của họ chính xác nằm ở khả năng triển khai một dạng tư tưởng, một dạng suy ngẫm mà chúng ta gọi là “ những sáng tạo hợp lý”. Những nhà phát minh sáng chế luôn luôn ham thích gặp gỡ , trao đổi , biết cách kết nối và biết cách tập hợp những người tài xung quanh mình. Khả năng ấy cho phép họ đủ tự tin đối đầu với nhưng quan niệm khác về thế giới, những tầm nhìn khác về sự phát triển, những sự khác biệt gây ra bởi xung đột văn hóa. Những điều đó hoàn toàn trái với cái hình ảnh người ta mô tả bấy lâu nay về những thiên tài cô độc và đơn độc với tài sản duy nhất là những sức mạnh của bộ óc cá nhân anh ta, những thiên tài kiểu như vậy, trên thực tế chưa bao giờ tồn tại.


Dương Thắng