Vai trò của bất bạo động

Để hiểu đầy đủ về tác động của tư tưởng đấu tranh bất bạo động lên Cách mạng Nhung, ta không nên dừng lại ở việc xem xét các văn từ hùng biện của giới lãnh đạo như Vasclav Havel, mà phải nghiên cứu cách bất bạo động được áp dụng như thế nào trong cuộc cách mạng…

Đọc những lời hoa mỹ về bất bạo động trong Cách mạng Nhung, có vẻ như bất bạo động là một nguyên tắc thay vì là một chiến lược. Tuy nhiên, những sự kiện trong năm 1989 lại cho ta một cái nhìn khác. Havel kêu gọi bất bạo động như một mệnh lệnh từ lương tri, nhưng ông cùng các nhà lãnh đạo cách mạng khác thực ra đã dùng nguyên tắc này với những tính toán chiến lược như một kỳ thủ. Trong một bài giảng ở Đại học Columbia, Havel đã nói rằng chiến lược bất bạo động trong Cách mạng Nhung đến từ kinh nghiệm biên kịch của ông. Nhờ viết kịch mà ông ý thức rất cao về việc khi nào mọi thứ nên bắt đầu và khi nào nên kết thúc. [1] Điều này thể hiện rõ nhất qua quyết định thực hiện tổng đình công trong hai giờ đồng hồ ngày 27/11/1989. Mục đích ở đây không phải là gây rối loạn hay tổn hại cho chính phủ, mà để bày tỏ rằng nhân dân Tiệp Khắc đã không còn muốn bị thống trị dưới chính thể hiện tại nữa. Rõ ràng thông điệp ấy đã được tiếp nhận như dự kiến của ông, và chính phủ đã phản ứng lại một cách văn minh và trật tự.

Thêm vào đó, khía cạnh bất bạo động của Diễn đàn Dân sự không được coi như một quy chuẩn đạo đức, mà như một đối trọng hiệu quả đối với sự hung hãn bạo lực của chế độ. Bằng cách nhấn mạnh tính chất bất bạo động của sinh viên tuần hành, và nhấn mạnh tính bạo lực của những người đàn áp, Diễn đàn Dân sự đã nâng cao rõ rệt sự phẫn nộ của dân chúng đối với chính quyền. [2] Do vậy có thể nói rằng, dù bắt nguồn với ngôn từ hùng biện và quy chuẩn đạo đức, nhưng thực ra tính chất bất bạo động trong Cách mạng Nhung năm 1989 đã được sử dụng dựa trên những cân nhắc chiến lược kỹ lưỡng.

Phân tích cách thức bất bạo động

Mục tiêu thực dụng.

Khi mới thành lập, Diễn đàn Dân sự xác lập vị trí là một tổ chức liên lạc và hợp tác với chính phủ. Mặc dù những thay đổi to lớn đang xảy ra ở các nước khác trong khối Xô Viết, Diễn đàn Dân sự đã đưa ra những yêu cầu khiêm tốn với chính phủ, không hề kêu gọi thay đổi căn bản hệ thống, mà chỉ đơn giản là đòi những người chịu trách nhiệm đàn áp các cuộc biểu tình ngày 17 tháng 11 phải từ chức, thành lập một ủy ban điều tra lại sự kiện của ngày 17 tháng 11, và trả tự do cho tất cả các tù nhân lương tâm…

Bằng cách từ đầu đưa ra những thỉnh cầu khiêm nhường nhất với chính quyền, Diễn đàn Dân sự đã thành công trong việc thiết lập vị trí là một tổ chức “lành tính”, không hướng tới mục đích cải cách hay cách mạng. Sự khiêm nhường ấy đã dẫn tới cuộc thảo luận – một cách tiếp cận cơ bản hướng tới cải cách, trái ngược với cách lao vào tranh cãi – và từ đó khiến chính phủ dần sẵn sàng đàm phán với các đại diện của Diễn đàn Dân sự. Nếu Diễn đàn Dân sự được thành lập với ít mục tiêu thực dụng hơn, và nhiều đòi hỏi hơn, họ sẽ chẳng bao giờ thiết lập được một mối quan hệ tốt đẹp với chính quyền để rồi từ đó đi tới cuộc thảo luận về những cải cách rộng lớn hơn chắc chắn sẽ phải diễn ra.

Phát triển tổ chức.

Ngay sau sự kiện ngày 17/11, nhiều nhóm bất đồng chính kiến đã hình thành nhưng khá rời rạc và vô tổ chức. Những nhóm này bao gồm các sinh viên biểu tình, mạng lưới nhà hát và nhiều nhóm chính trị khác, gồm cả những người cộng sản muốn cải cách lại thể chế, những người dân chủ, những nhóm chủ nghĩa dân tộc Slovak muốn chấm dứt cái vẻ bề trên của người Czech… Trong các nhóm mới nổi lên đó, có Diễn đàn Dân sự và một phiên bản Slovak của nó là Cộng đồng chống Bạo lực. Dưới sự lãnh đọa của Havel, Diễn đàn Dân sự đã quy tụ được cả mạng lưới nhà hát và sinh viên biểu tình vào thành một nhóm đấu tranh quy củ hơn rất nhiều.

Sau khi hợp nhất thành công các lực lượng và có cơ sở vững chắc, Diễn đàn Dân sự cũng tổ chức lại nội bộ. Bởi các tổ chức dân sự rời rạc đang nở rộ ra trên toàn quốc, các nhà lãnh đạo đã lập tức tạo ra một trung tâm điều phối tại Prague để kết nối mọi tổ chức lại. Để đối nghịch với trật tự phân cấp của Đảng Cộng sản, Diễn đàn Dân sự chia trung tâm điều phối thành ba tầng, nhưng với quyền lực tối cao được phân phối theo chiều ngang. Nhóm lãnh đạo có Havel sẽ gặp nhau hàng ngày để đưa ra các quyết định cơ bản. Quyết định sẽ được phổ biến cho nhóm hành động gồm 20 người, rồi được phổ biến trong phiên họp hàng ngày cho 150 người khác.

Ngoài ra, một ủy ban điều phối cho cuộc tổng đình công cũng được thành lập, và những trụ cột phong trào là sinh viên Prague đã phải liên lạc với nhiều tổ chức dân sự địa phương để thông báo, vận động, chuẩn bị cho cuộc tổng đình công. 

Tấn công các chính sách kiểm soát của chính quyền.

Ban đầu, cách thức phổ biến Đảng Cộng sản dùng để duy trì sự kiểm soát trong dân chúng là qua đàn áp và ép buộc. Ở Tiệp Khắc khi đó, việc thể hiện ủng hộ Mùa xuân Prague là vi phạm pháp luật, và việc in ấn chịu sự kiểm duyệt nặng nề. Các nhà bất đồng chính kiến chống lại sự kiểm soát này bằng cách lén in và phát tán, truyền bá tài liệu chống đối.

Đảng Cộng Sản có chính sách thưởng công cho những người phát giác ra việc chống đối chính phủ. Họ có nhiều chiêu trò kiểm soát khác. Việc Hiến chương 77 và những bài luận của Havel phân tích và công kích những chính sách này đã khiến một lượng lớn dân chúng đứng về phía những người cách mạng.

Chia cắt đối phương khỏi nguồn bảo trợ.

Chính phủ Tiệp Khắc phụ thuộc rất nhiều vào Liên Xô. Đây là điều rõ ràng, khi Đảng Cộng sản Tiệp Khắc muốn tiến hành cải cách vào năm 1969, Liên Xô và Khối Warsaw đã đưa quân tới xâm lược và dựng lên chính quyền mới. Điều này nghĩa là Tổng thống đương nhiệm năm 1989 khi đó vẫn có thể có sự ủng hộ và bảo vệ từ phía Liên Xô. Tuy vậy, đến cuối năm 1989, Liên Xô dưới quyền Gorbachev vẫn đang mải mê trong cuộc cải cách của riêng mình, nên Đảng Cộng sản Tiệp Khắc không còn nhận được sự bảo vệ như lần trước.

Hệ thống Liên Xô đã nắm quyền ở Tiệp Khắc quá lâu, đến nỗi người dân đã tự động thành người tuyên truyền cho hệ thống. Vậy nên cơ sở hỗ trợ căn bản của chính quyền là nhân dân, nói chính xác hơn là sự thờ ơ của nhân dân, khi dân không dám ủng hộ một phe bất đồng chính kiến nào. Sau khi tấn công vào chiến lược củng cố quyền lực của chính quyền, Diễn đàn Dân sự cùng phe đối lập đã thành công trong việc huy động 75% dân số tham gia chống chính quyền. Chính phủ mất đi sự ủng hộ của nhân dân, và họ đã hoàn toàn mất chính danh.

Duy trì kỷ luật bất bạo động.

Sinh viên tham gia biểu tình và bị đàn áp hôm 17/11 đã quyết duy trì kỷ luật bất bạo động và không trả đũa bằng bạo lực đối với cảnh sát. Diễn đàn Dân sự đã dùng sự bất bạo động như một điểm đối lập trong hình ảnh người biểu tình và chính quyền. Từ đó bất bạo động được coi là một phần tất yếu trong tất cả các tổ chức dân sự khắp cả nước và được khẳng định lại trong mỗi cuộc họp. Dù chính quyền đã cài cắm nhiều kẻ khiêu khích cố gắng kích động đám đông sử dụng bạo lực, nhưng Diễn đàn Dân sự đã thành công trong việc duy trì kỷ luật bất bạo động.

Điều chỉnh chiến dịch tấn công và phòng thủ dựa trên điểm yếu của chính quyền.

Trong những buổi đầu của Hiến chương 77, Havel đã nói với Adam Michnik: “Tôi ngày càng cảm thấy rằng sớm muộn gì cũng có rạn nứt, nó không thể tiếp tục thế này mãi được, bởi ta có thể thấy rằng áp lực lên lớp vỏ là ngày một lớn. Rõ ràng một sự kiện tình cờ có thể mang đến những thay đổi lớn.” [3] Tin tức về sinh viên tử nạn trong ngày 17/11/1989 có lẽ chính là sự kiện ông đang chờ đợi. Nhà lãnh đạo phe đối lập đã nhận ra rằng sự kiện này không phải là một minh chứng khẳng định sức mạnh của chính quyền, mà khẳng định sự tuyệt vọng của nó. Xác định được điểm yếu của chính quyền, các lực lượng đối lập đã thành lập Diễn đàn Dân sự và củng cố thêm phong trào của mạng lưới nhà hát và sinh viên.

Ban đầu, chính phủ đã bác bỏ các yêu cầu từ Diễn đàn Dân sự và từ chối gặp Havel để đàm phán. Vào ngày 21 tháng 11, Thủ tướng Tiệp Khắc tuyên bố rằng dù vũ lực sẽ không được sử dụng để chống lại người biểu tình, nhưng ông vẫn sẽ bảo vệ chủ nghĩa xã hội, và sẽ không có cuộc thảo luận điều đình nào cả.
Đến ngày 27 tháng 11, cuộc tổng đình công diễn ra, Khi huy động thành công đa số dân chúng, Diễn đàn Dân sự nhận ra rằng chính phủ không còn quyền lực nữa và họ bắt đầu thúc đẩy những ải cách lớn hơn, bao gồm bãi bỏ chế độ độc đảng và kêu gọi bầu cử tự do. Tại mỗi thời điểm chính phủ thể hiện sự yếu kém của mình, Diễn đàn dân sự đã hành động nhanh chóng và mạnh mẽ để đạt được những lợi ích chiến lược về mặt chính trị.

Minh Hùng lược dịch

Bài gốc: Peter Tkach, The Velvet Revolution: A Case Study in Strategic Nonviolence, James Madison University

 

[1] Havel, Quyền lực của không quyền lực.

[2] Glenn, John K. (2001). Framing Democracy: Civil Society and Civic Movements in Eastern Europe. Stanford, NY:
Stanford University Press.

[3] Matynia, International Journal of Politics, Culture, and Society, 257.