Diến biến Cách mạng

Ngày 16/11

Trước thềm Ngày Quốc tế Sinh viên (kỷ niệm 50 năm ngày Nazi đột chiếm các trường đại học Pregue), trường trung học Slovak cùng các sinh viên đại học tổ chức một cuộc biểu tình ôn hòa ở trung tâm thủ đô Bratislava. Đảng Cộng sản Slovakia đang rất nhạy cảm với những rối loạn, và coi cuộc tuần hành được tổ chức bài bản này là một mối đe dọa. Lực lượng vũ trang được huy động để tăng cường cảnh giác với các diễn biến từ cuộc biểu tình. Tuy nhiên, cho đến cuối cùng, đoàn sinh viên đã đi qua thành phố một cách hòa bình và chỉ gửi một phái đoàn tới Bộ Giáo dục Slovakia để thảo luận về những yêu cầu của họ.

 Ngày 17/11

Các phong trào mới do Vasclav Hevel lãnh đạo đã dấy lên ý tưởng về một xã hội thống nhất với nhà nước được tái cấu trúc về mặt chính trị. [a] Đoàn Thanh niên Xã hội (tổ chức của Đảng Cộng sản Tiệp Khắc) đã tổ chức một cuộc biểu tình lớn vào ngày 17/11 để kẻ niệm Ngày Sinh viên Quốc tế và 50 năm ngày sinh viên Jan Oplet bị chính quyền Nazi sát hại.

Hầu hết các thành viên của Đoàn Thanh niên đều phản đối quyền lãnh đạo của Đảng Cộng sản, nhưng không dám lên tiếng vì sợ bị đàn áp. Cuộc tuần hành này đã tạo điều kiện để những sinh viên bình thường có cơ hội tham gia cùng mọi người và thể hiện quan điểm của mình. Vào lúc 4 giờ chiều, khoảng 15 000 người đã tham gia biểu tình. Theo chiến lược của người khởi xướng phong trào Stuha là Jiří Dienstbier and Šimon Pánek, họ đã đi tới mộ của Karel Hynek Mácha ở nghĩa trang Vyšehrad, và khi cuộc tuần hành chính thức đã kết thúc, họ tiếp tục đi tới trung tâm Prague, mang theo những băng rôn và cùng hô những khẩu hiệu chống Cộng sản.

Bản đồ cuộc tuần hành. Nguồn ảnh: https://www.totalita.cz/1989/1989_1117_dem_04.php

Vào khoảng 19 giờ 30, đoàn người biểu tình đã bị chặn lại bởi hàng rào vũ trang của cảnh sát chống bạo loạn trên phố Národní. Cảnh sát chặn mọi lối thoát và tấn công vào sinh viên. Khi tất cả những người biểu tình đã giải tán, một trong những người tham gia, có thể là điệp viên cảnh sát mật Ludvík Zifčák, đã nằm trên phố. Anh không bị tổn thương về thể chất, hay giả chết, mà bị choáng ngợp bởi cảm xúc. Cảnh sát mang cơ thể bất động của anh tới xe cứu thương.

Không khí sợ hãi và tuyệt vọng bao trùm đã khiến lời đồn đại về một sinh viên bị đánh chết lan truyền nhanh chóng. Câu chuyện ấy được bịa ra bởi Dragomíra Dražská khi cô chờ đến lượt khám đôi chỗ bị đau đôi sau vài xô xát cuộc bạo động. Dragomíra Dražská làm việc ở trường đại học, và ngày hôm sau, nhiều người trong trường đã cũng tán gẫu với nhau về câu chuyện của cô. Câu chuyện đến tai vợ của nhà báo Petr Uhl, phóng viên của Đài Phát thanh Châu Âu Tự do. Sự kiện này đã lôi kéo được đông đảo người dân hưởng ứng theo cách mạng. Tối hôm đó, sinh viên và diễn viên trong nhà hát đã cùng đình công.

Ngày 18/11

Hai sinh viên đến tư dinh của Thủ tướng Ladisav Adamec để tường thuật lại cho ông diễn biến sự việc đã xảy ra trên phố Národní. Cuộc đình công ở Nhà hát Hiện thực được công bố rộng rãi và các nhà hát khác nhanh chóng hưởng ứng. Họ chỉ mở cửa và dùng sân khấu cho các cuộc thảo luận cùng công chúng.

Theo sáng kiến của sinh viên Hoc viện Biểu diễn Nghệ thuât Prague, các sinh viên ở Prague cũng tham gia bãi học, và phong trào được hưởng ứng nhiệt liệt bởi sinh viên khắp các nơi trên đất nước Tiệp Khắc. Diễn viên cùng những người lao động trong các nhà hát cũng hỗ trợ cho phong trào bãi công. Thay vì biểu diễn, các diễn viên bước lên sân khấu để đọc các lời tuyên bố của sinh viên và nghệ sĩ gửi gắm tới khán giả, kêu gọi họ hãy đình công vào ngày 27/11.

Những băng rôn tự làm và những bản tuyên ngôn được treo lên. Trong khi tất cả các phương tiện truyền thông đị chúng (đài phát thanh TV, báo chí) đều bị kiểm soát nghiêm ngặt bởi Đảng cộng sản, đó plaf phương thức duy nhất để lan truyền thông điệp.

Vào buổi tôi Đài Phát thanh Châu Âu tự do đã thông báo rằng một sinh viên tên Martin Šmíd đã bị cảnh sát giết hại trong cuộc biểu tình ngày hôm trước. Dù tin này là giả, nó cũng đào sâu thêm cảm giác khủng hoảng và kích động nhiều công dân còn đang do dự bước ra khỏi nỗi sợ hãi và hòa vào dòng người biểu tình. [1]

Ngày 19/11

Các nhà hát ở Bratislava, Brno, Ostrava… các thành viên của nhiều hiệp hội nghệ thuật và văn chương cũng như các tổ chức khác cũng tham gia đình công.

Những thành viên dẫn đầu phong trào đã gặp Thủ tướng. Thủ tướng nói với họ rằng ông đã hai lần xin từ chức nhưng không được, và để thay đổi xảy ra thì cần có các cuộc biểu tình lớn như ở Đông Đức (với khoảng 250 000 sinh viên). Ông yêu cầu họ hạ số lượng “thương vong” trong cuộc cải cách này xuống mức thấp nhất có thể.

Khoảng 500 nghệ sĩ, nhà khoa học và các lãnh đạo Slovak đã gặp gỡ trong Diễn đàn Nghệ thuật ở Bratislava vào hồi 17:00.  Họ cực lực lên án cuộc đàn áp sinh viên ở Prague vào ngày 17/11 và thành lập Cộng đồng chống Bạo lực, cộng đồng này sau đó đã trở thành lực lượng lãnh đạo đằng sau phong trào chống đối tại Slovakia. Milan Kňažko và Ján Budaj cũng nằm trong số những thành viên sáng lập của tổ chức này. 

“Chỉ những người đấu tranh cho tự do mới xứng đáng với tự do.
Tại nơi này vào tháng 11 năm 1989, chúng tôi quyết định tự mình nhận lãnh lấy trách nhiệm về tương lai. Chúng tôi quyết định chấm dứt chủ nghĩa cộng sản và thiết lập nền tự do và dân chủ.”

Chữ khắc trên Đài tưởng niệm cuộc Cách mạng Nhung ở Bratislava (Námestie SNP), Slovakia.

Diễn viên, quần chúng khán giả ở nhà hát Prague, cùng Vasclav Havel và các thành viên nổi bật khác của Hiến chương 77 cũng như các tổ chức bất đồng chính kiến khác đã thành lập nên Diễn đàn Dân sự (Občanské forum, tương tự như Cộng đồng chống Bạo lực của người Slovak trên lãnh thổ Cộng hòa Czech), diễn đàn này là trung tâm của phong trào đòi cả cách trong đại chúng. Họ đòi các quan chức hàng đầu đã hạ lệnh dùng bạo lực phải từ chức, họ cũng đòi mở một cuộc điều tra độc lập về vụ việc này và đòi thả tất cả các tù nhân chính trị.

Sinh viên đại học tham gia bãi khóa. Trên truyền hình, quan chức chính phủ kêu gọi họ giữ tình hình yên bình ổn định và quay trở lại với công việc bình thường của thành phố. Một cuộc phỏng vấn với Martin Šmíd đã được phát sóng trên truyền hình để thuyết phục cộng đồng rằng không có ai thiệt mạng cả, nhưng chất lượng bản ghi lại kém, và những tin đồn tiếp tục lan truyền. Mất nhiều ngày sau người ta mới vững tin rằng không ai bị giết cả, nhưng khi đó thì cách mạng đã có được bước đà tốt hơn.

Các lãnh đạo của Đảng Dân chủ Chủ động đã đưa ra một số yêu sách, bao gồm cả việc giải tán chính phủ, có hiệu lực vào ngày 25/11, và thành lập một chính phủ lâm thời gồm các thành viên không thỏa hiệp với chính quyền hiện tại. [2]

Ngày 20/11

Các sinh viên và các nhà hát đã tham gia vào một cuộc đình công “vĩnh viễn”. Cảnh sát đã ngăn chặn đoàn người biểu tình tiến đến Lâu đài Praha, Dinh Tổng thống của đất nước.

Các đại diện của Diễn đàn Dân sự đã đàm phán một cách không chính thức với Adamec mà không có Havel, và Ademec đã tỏ ra thông cảm với các yêu cầu của sinh viên. Tuy nhiên ông bị loại bỏ do thiếu sự ủng hộ trong cuộc họp nội các đặc biệt diễn ra cùng ngày. Chính quyền, trong một tuyên bố chính thức, đã bày tỏ thái độ không nhượng bộ.

Diễn đàn Dân sự bổ sung thêm một yêu cầu: xóa bỏ “vị thế thống trị” của Đảng Cộng sản được quy định trong Hiến pháp. Các tờ báo lề trái cũng cho đăng tải các thông tin đối nghịch lại với các giải thích từ phía nhà cầm quyền cộng sản. Cuộc biểu tình rầm rộ đầ tiên ở Prague đã quy tụ được 100 000 người tham dự, cùng trong ngày, cuộc biểu tình đầu tiên ở Bratislava đã xảy ra.

Ngày 21/11

Cuộc gặp gỡ chính thức đầu tiên giữa Diễn đàn Dân sự và Thủ tướng đã diễn ra. Thủ tướng đồng ý sẽ đảm bảo trên danh nghĩa cá nhân rằng sẽ không dùng bạo lực đàn áp nhân dân, tuy nhiên ông vẫn sẽ “bảo vệ chủ nghĩa xã hội, và về điểm này không có gì để bàn luận cả.” [1] Một cuộc biểu tình lớn và có tổ chức đã diễn ra ở Quảng trường Wenceslas, trung tâm Prague (các cuộc biểu tình tiếp tục diễn ra ở đó trong nhiều ngày tiếp theo). Các diễn viên và sinh viên đã tới các nhà máy trong và ngoài Prague để tìm kiếm thêm sự hỗ trợ cho các đồng nghiệp của mình trong các thành phố khác.

Một cuộc biểu tình rầm rộ nổ ra ở quảng trường Hviezdoslav ở trung tâm Bratislava (những ngày tiếp sau, đoàn người chuyển tới Quảng trường Khởi nghĩa Dân Tộc Slovak). Sinh viên trình bày các yêu sách của họ và xin quần chúng hưởng ứng tham gia vào một cuộc tổng đình công dự kiến sẽ diễn ra vào thứ Hai ngày 27/11. Một cuộc biểu tình riêng biệt khác yêu cầu trả tự do cho tù nhân chính trị Ján Čarnogurský (sau này sẽ thành Thủ tướng Slovakia) đã diễn ra trước cung điện Công Lý. Alexander Dubček đã diễn thuyết trong cuộc biểu tình này, và đó là lần đầu tiên ông ra mặt trong cuộc Cách mạng Nhung. Kết quả là, vào ngày 23 tháng 11, Čarnogurský được phóng thích. Các cuộc biểu tình tiếp tục diễn ra ở khắp các thành phố lớn trong nước Tiệp Khắc.

Đức Hồng y František Tomášek, Tổng giám mục Công giáo La Mã ở đất Bohemia đã đưa ra tuyên bố ủng hộ sinh viên và chỉ trích các chính sách của chính phủ hiện thời. Lần đầu tiên trong cuộc Cách mạng Nhung, yêu cầu “triệt để” xóa bỏ điều khoản xác lập “vai trò thống lĩnh” của Đảng Cộng sản trong Hiến Pháp đã được Ľubomír Feldek thể hiện tại một cuộc họp của Cộng đồng Chống Bạo lực.

Vào buổi tối, Miloš Jakeš, Chủ tịch Đảng Cộng sản Tiệp Khắc đã có bài diễn văn đặc biệt trên Truyền hình Liên bang Ông nói rằng trật tự cần được giữ gìn, chủ nghĩa xã hội là giải pháp thay thế duy nhất cho Tiệp Khắc, và ông cũng chỉ trích các nhóm người biểu tình. Quan chức chính phủ, đặc biệt là người đứng đầu Đảng Cộng sản Miloš Jakeš, vẫn giữ lập trường cứng rắn. Suốt trong đêm, họ đã triệu tập 4000 thành viên “Quân lực nhân dân” (People’s Militias – một tổ chức bán quân sự trực thuộc Đảng Cộng sản) đến Prague để đè bẹp đoàn người biểu tình, nhưng rồi họ hoãn ý định ấy lại.

Ngày 22/11

Diễn đàn Dân sự đã tuyên bố rằng sẽ có một cuộc tổng đình công kéo dài hai giờ diễn ra vào ngày thứ Hai, 27/11. Các bản tin trực tiếp đầu tiên về cuộc biểu tình ở Quảng trường Wenceslas đã được phát sóng trên Truyền hình Liên bang (và nhanh chóng bị cắt bỏ sau khi một trong những người tham gia ủng hộ Alexander Dubček đã buông lời tố cáo chính phủ hiện hành.)

Sinh viên bãi học đã buộc các đại diện của chính phủ Slovak và Đảng Cộng sản Slovakia phải tham gia một cuộc đối thoại, tại đó người đại diện chính thức lập tức bị dồn vào thế thủ. Nhân viên trong ban Slovak của Đài Truyền hình Liên bang đã yêu cầu lãnh đạo đài cung cấp thông tin chính xác về các sự kiện của đất nước, nếu không họ cùng các nhân viên truyền hình sẽ bắt đầu một cuộc đình công. Chương trình đưa tin trực tiếp về cuộc biểu tình ở Bratislava mà không bị kiểm duyệt lúc ấy mới bắt đầu.

Ngày 23/11

Các tin tức buổi tối đã truyền đi hình ảnh công nhân nhà máy cật vấn Miroslav Štěpán, Bí thư Cộng sản Prague. Quân đội đã thông báo cho giới lãnh đạo Cộng sản rằng họ rẵn sàng hành động (sau cùng, lực lượng này không được dùng đến trong việc đàn áp biểu tình). Quân đội và Bô Quốc phòng đang chuẩn bị cho các hành động phản kích phe đối lập. Tuy nhiên, ngay sau cuộc gặp, Bộ trường Bộ Quóc phòng đã có bài phát biểu trên truyền hình tuyên bố rằng quân đội sẽ không bao giờ thực hiện các hành động chống lại người dân, và kêu gọi chấm dứt biểu tình.

Ngày 24/11

Toàn bộ Đoàn chủ tịch, bao gồm cả Tổng bí thư Miloš Jakeš đều từ chức, và Karel Urbánek, một người Cộng sản ôn hòa hơn lên nhậm chức Tổng bí thư. Truyền hình Liên bang lần đầu chiếu lên các hình ảnh từ ngày 17/11, và cả bài phát biểu đầu tiên trên truyền hình của Václav Havel, chủ yếu liên quan đến cuộc tổng đình công đã được lên kế hoạch sẵn [3]. Đài phát thanh và truyền hình Tiệp Khắc thông báo rằng ho cũng sẽ tham gia vào cuộc tổng đình công. Một cuộc thảo luận với các đại diện củ phe đối lập đã được phát sóng trong chương trình của ban Slovak trên Truyền hình Liên bang [4]. Phe đối lập được đại diện bởi Ján Budaj, Fedor Gál và Vladimír Ondruš, trong khi phe Cộng sản có các đại diện là Štefan Chudoba (giám đốc công ty ô tô Bratislava), Peter Weiss (bí thư Viện Marx-Lenin của Đảng Cộng sản Slovakia) cùng giám đốc của Steelworks Kosice. Đây là cuộc thảo luận tự do đầu tiên xuất hiện trên Đài truyền hình Tiệp Khắc kể từ khi nó được thành lập.

Gửi tới Tổng Bí thư một cuộc Tổng đình công!

Ngày 25/11

Giới lãnh đạo Cộng sản mới đã tổ chức một cuộc họp báo, thành phần tham dự có Miroslav Štěpán nhưng không có Ladislav Adamec, tuy nhiên vẫn không đáp lại được những yêu cầu của người biểu tình. Cuối ngày, Štěpán từ chức Bí thư Prague. Số lượng người thường trực tham gia các buổi biểu tình chống chính quyền ở Prague-Latná đã vọt lên tới 800 000 người. Các cuộc biểu tình ở Bratislava đạt đến đỉnh điểm với 100 000 người tham gia.

Biểu tình ngày 25/11 tại Prague

Ngày 26/11

Thủ tướng Adamec lần đầu gặp Havel. Các biên tập viên của tờ báo Pravda của Slovakia, tờ báo trung tâm của Đảng Cộng sản Slovakia, đã gia nhập phe đối lập.

Ngày 27/11

Một cuộc tổng đình công kéo dài hai giờ đã được tổ chức thành công dưới sự dẫn dắt của các phong trào dân sự, những yêu cầu vừa phải nhượng bộ trước kia giờ đã được củng cố thành những tiếng kêu la dành cho chính phủ mới [2]. Cuộc tổng đình công bắt đầu từ 12 h, kết thúc lúc 14h, được 75% dân số hưởng ứng. Bộ Văn hóa buộc phải dỡ bỏ hệ thống kiểm duyệt tài liệu chống Cộng sản vốn đã duy trì nhiều thập kỷ qua. Diễn đàn Dân sự đã chứng minh được rằng nó đủ sức phá vỡ trật tự chính trị hiện có, và qua đó khẳng định nó là tiếng nói chính thống của dâ tộc trong cuộc đàm phán với nhà nước. [1]

Ngày 29/11

Quốc hội Liên bang xóa bỏ điều khoản trong Hiến pháp quy định “vai trò lãnh đạo” của Đảng Cộng sản, chính thức kết thúc sự cai trị của Đảng Cộng sản ở Tiệp Khắc.

Ngày 10/12

Tổng thống Gustáv Husák từ chức. Phe đối lập dựng lên chính quyền đầu tiên không bị kiểm soát bởi Đảng Cộng sản sau 41 năm tại Tiệp Khắc.

 

Kết quả Cách mạng

Đảng Cộng sản đã phải buông bỏ quyền lực sau Cách mạng Nhung. Chế độ đã kiệt quệ và không thể tiếp tục đương đầu với sức phản kháng lớn lao đến từ hầu hết các giai tầng xã hội. Cách mạng đi đến thành công đỉnh điểm khi nhà biên kịch kiêm nhà hoạt động nhân quyền Václav Havel lên làm Tổng thống Tiệp Khắc vào ngày 29/12/1989. Vài tuần sau đó, Havel đã đám phán thành công để 73 500 quân Liên Xô rút khỏi lãnh thổ Tiệp Khắc. [5] Sau khi Đảng Cộng sản thoái trào, nhiều đảng chính trị khác phục hồi. Tháng 6/1990, một cuộc bầu cử tự do đã được tổ chức để hợp pháp hóa chính phủ mới, tạo tiền đề cho việc giải quyết các tàn dư quyền lực Đảng Cộng sản.  

Mối đe dọa chính đối với ổn định chính trị và quá trình chuyển đổi dân chủ của Tiệp Khắc lại đến từ các cuộc xung đột sắc tộc giữa người Czech và người Slovakia, mối mâu thuẫn này đã xuất hiện trở lại trong thời kỳ hậu Cộng sản. [6] Các đại diện chính trị của hai bên đã không thành công trong việc tìm ra một mô hình phù hợp cho việc gộp chung hai quốc gia Czech và Slovakia. Thậm chí, Vaclav Klaus, người sau này trở thành Bộ trưởng Tài chính rồi trở thành Thủ tướng, đã khẳng định rằng Slovakia là lực cản đối với nền kinh tế. Điều đó dẫn đến sự phân chia có tổ chức và có trật tự của nhà nước chung. Cộng hòa Czech và Slovakia đã trở thành hai quốc gia riêng biệt kể từ ngày 1 tháng 1 năm 1993. Hòa nhập với cộng đồng châu Âu và các cấu trúc an ninh châu Âu đã trở thành mục tiêu của cả hai quốc gia. 

Ở Cộng hòa Szech, Havel vẫn giữ vị trí lãnh đạo cho đến năm 2003, liên minh lỏng lẽo của Diễn đàn Dân sự đã bị phân mảnh thành các đảng chính trị cạnh tranh lẫn nhau. Nền kinh tế xã hội chủ nghĩa được tư nhân hóa, đem lại thành quả đáng kể. Tổ chức an ninh chính phủ (Statno Bezpecnost), vốn bị Havel lên án là con nhện gớm ghiếc bủa vây lấy toàn xã hội, lúc này đã bị giải tán. Mối liên hệ chính thức giữa quân đội và lực lượng an ninh cũng bị cắt đứt. Quân đội bị phi chính trị hóa. Trong thời gian quản trị của Havel, quy mô lực lượng vũ trang ở Cộng hòa Czech đã được cắt giảm gần một nửa, số tướng giảm từ 240 xuống còn 20.[7]

Cả hai nước đều có hệ thống nghị viện đa đảng và đều tăng trưởng kinh tế khá nhanh trước khi phải đối mặt với cuộc khủng hoảng kinh tế toàn cầu năm 2009. 

Cộng hòa Czech đã được chấp nhận là thành viên của Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương NATO vào ngày 12 tháng 3 năm 1999. Là thành viên chính thức của NATO và Liên Hợp Quốc, nước này gửi đi các đơn vị vũ trang tham gia vào các nhiệm vụ quốc tế ở Iraq, Croatia, Kosovo, Afghanistan và nhiêu nước khác.

Một thỏa thuận liên kết giữa Cộng hòa Séc và Cộng đồng châu Âu đã được ký kết vào ngày 4 tháng 10 năm 1993. Quá trình quy tụ với Cộng đồng châu Âu lên đến đỉnh điểm khi Cộng hòa Czech cùng 9 nước khác trở thành thành viên của Liên minh châu Âu vào ngày 1 tháng 5 năm 2004.

 

Minh Hùng tổng hợp

[1] Glenn, John K. “Competing Challengers and Contested Outcomes to State Breakdown: The Velvet Revolution in Czechoslovakia”. September 1999. Social Forces. 78:187-211. Retrieved March 11, 2009.

[2] Shepherd, Robin H.E. (2000). Czechoslovakia” The Velvet Revolution and Beyond. New York, NY: St. Martin’s Press, Inc. 

[3] Prvé vysielanie záberov zo 17. novembra 1989 on YouTube Federal Television showed pictures from November 17 for the first time transmitted one week later on Nov 24.

[4] Stanislav Háber: Ako vzniklo prvé Štúdio dialóg “How the first Studio Dialogue was created”, Slovak v exile, 17.11.2004.

[5] Tomek, Prokop. “Dvacet tři podivných let pobytu sovětských vojáků v Československu” (in Czech). Military History Institute Prague. Retrieved 13 January 2018.

[6] Holy, Ladislav (1996). The Little Czech and The Great Czech Nation: National identity and the post-communist transformation of society. Cambridge, Great Britain: Cambridge University Press.

[7] The Velvet Revolution and its consequences, Czech.cz