Từ khi Đảng Cộng sản lên nắm quyền ở Tiệp Khắc từ ngày 25/2/1948, cho đến khi cuộc Cách mạng Nhung chính thức nổ ra, Đảng hoàn toàn nắm quyền thống trị về mọi mặt của đất nước, kiểm soát chặt chẽ cả hành vi lẫn tư tưởng người dân. Nhân dân bị các nhà cầm quyền giám sát chặt chẽ bởi đội ngũ cảnh sát bí mật, nỗi sợ mất việc hoặc đuổi học khiến đại đa số nhân dân không công khai ủng hộ các nhà bất đồng chính kiến. Sách vở phim ảnh mang “thái độ tiêu cực đối với chế độ cộng sản” bị cấm. Người Czechs và người Slovaks bị cấm đi tới các nước không theo chủ nghĩa cộng sản. Họ cũng cấm âm nhạc nước ngoài. Những người bất đồng chính kiến cùng con em họ bị liệt vào danh sách đen và chịu sự quản chế khắc nghiệt. Chính quyền nằm trong tay tất cả các trường học, doanh nghiệp cũng như các phương tiện truyền thông, nên không khó thực thi việc áp đặt và giám sát.

Quãng thời gian kiểm soát toàn diện ấy bị ngắt quãng bởi giai đoạn Mùa xuân Praha, kéo dài trong không đầy 8 tháng đầu năm 1968. Ngày 5/1/1968, nhà cải cách người Slovak là Alexander Dubcek mới lên nắm quyền đã quyết định cải cách để đưa đất nước bứt khỏi tầm ảnh hưởng của Liên Xô, phát triển theo hướng phi tập trung đảng phái và dân chủ hóa, nới lỏng hoặc dỡ bỏ các luật hạn chế quyền tự do ngôn luận, đi lại và truyền thông. Những cuộc cải cách này bị Liên Xô phản ứng, và sau khi không dàn xếp được trên bàn đàm phán, Liên Xô cùng quân đội của Khối hiệp ước Warszawa đã tới xâm lược Tiệp Khắc. Chính quyền mới dựng lên sau sự kiện này đã đảo ngược mọi cải cách của Dubcek và trở lại theo lề lối trước đây.

Trong tình trạng chính quyền kiểm soát chặt chẽ toàn diện, việc thành lập các hội đoàn bất đồng chính kiến là hết sức khó khăn. Việc hội họp và chía sẻ tư tưởng giữa họ phải núp bóng các hoạt động âm nhạc. Ban nhạc The Plastic People of the Universe thành lập sau vụ xâm lăng của Khôí Warszawa năm 1968 là một tụ điểm quan trọng trong giới đối lập chính quyền, đồng thời cũng rất lôi cuốn giới trẻ. Nhưng bạn nhạc này đã bị bắt vào tháng 2/1976, làm dấy lên những làn sóng phản đối trong nước và hải ngoại. Vasclav Havel, nhà viết kịch nổi tiếng, người sau này sẽ là tổng thống Tiệp Khắc cuối cùng, và tổng thống Séc đầu tiên, đã xem hành động bắt giữ này như là sự chà đạp của chế độ toàn trị lên trên quyền tự do của con người. Ngày 1/1/1977, Hiến chương 77 được công bố với 242 chữ ký, và được báo chí Tây Âu hậu thuẫn dù thông tin về nó không được phổ biến trong nước. Người dân trong nước chỉ biết đến nó nhờ vào chiến dịch chống hiến chương rầm rộ của nhà nước trong tháng 1 và tháng 2. Hiến chương 77 có nội dung so sánh các quyền căn bản của con người được quy định trong Hiệp ước Helsinki và luật pháp Tiệp Khắc với tình hình nhân quyền thực tế. Theo đó, các quyền tự do của con người như tự do ngôn luận, quyền học tập, tự do tôn giáo… đều bị giới hạn có hệ thống một cách độc đoán bởi các cơ quan tổ chức nằm trong tay một vài người cầm quyền có thế lực.

“Hiến chương không thuộc về cánh tả hay cánh hữu, không phải vì nó “lơ lửng giữa dòng”, mà bởi nó sâu hơn, nó không thuộc vào một cực này hay cực khác của quang phổ chính trị, bởi nó không liên quan đến chúng, và vượt ra ngoài bản chất của chúng… Nội dung của nó tất cả là về sự thật, về mô tả chân thực tình cảnh và sự phê phán khách quan và tự do của họ.”[1]

Vasclav Havel

Số lượng người ký vào Hiến chương tăng lên tới 800 vào cuối năm 1977, và lên tới 2000 vào năm 1989, ảnh hưởng của nó tới xã hội cũng rất to lớn. Trong số những người hưởng ứng, có cả Đảng viên Đảng cộng sản, những người chống Đảng, những người vô thần, những người theo Kito giáo cùng người theo tôn giáo khác. Mục đích của phong trào là được đối thoại với nhưng người đại diện cho chính quyền, để góp ý về các vấn đề trong xã hội và đòi phóng thích tù nhân chính trị. Họ giám sát, ghi nhận và loan báo các vụ việc vi phạm nhân quyền để đòi được giải quyết. Phong trào này cũng cho in các sách bị cấm cùng những nhà văn Tiệp Khắc đã di cư. Các thành viên ký tên vào Hiến chương đều bị nhà nước bắt giữ, hỏi cung, thậm chí tù đày và trục xuất khỏi đất nước. Từ khi bắt đầu cho tới năm 1989, Hiến chương 77 đóng vai trò nổi bật trong việc tạo ra một môi trường thảo luận tự do và thông báo tình thế hiện tại của Tiệp Khắc tới cho phương Tây cũng như cả người dân Tiệp Khắc.

Năm 1985, Mikhail Gorbachev đưa ra các chính sách Công khai hóa và Cải tổ. Chính quyền Cộng Sản Tiệp Khắc tuy công khai ủng hộ Cải tổ, nhưng thực chất họ không mấy thay đổi. Mùa xuân Praha năm 1968 vẫn là một chủ đề cấm kỵ.

Cuộc biểu tình chống chính quyền đầu tiên kể từ năm 1969 diễn ra trong năm 1988, đó là cuộc Biểu tình Nến ở Bratislava, vào ngày 25/3, thủ đô của Slovakia. Các cuộc biểu tình sau đó vẫn rải rác diễn ra dù bị cảnh sát đàn áp.

Cuối thập niên 80, những bất mãn về mức sống và mất cân bằng kinh tế đã bị lấn át bởi động lực đòi hỏi cải cách kinh tế, yêu cầu hệ thống thay đổi cởi mở hơn. Người ta công khai bày tỏ sự bất bình với chế độ, nhiều người cùng ký vào bản kiến nghị mùa hè năm 1989 kêu gọi chấm dứt kiểm duyệt và bắt đầu cải cách chính trị cơ bản. Vasclav Havel lúc này đang bị giam cầm nhưng cũng nhận được sự ủng hộ của nhiều người lao động bình thường.

Động lực đòi thay đổi và cải cách càng sục sôi khi người dân Tiệp Khắc nhìn sang các nước láng giềng lúc này đang dần rũ bỏ sự cai trị của chính quyền cộng sản. Qua TV, họ thấy Ba Lan, Hungary đã thay đổi, Bức tường Berlin đã sụp đổ. Từ tháng 8, những công dân Đông Đức đã đứng đầy ở Đại sứ quán Tây Đức ở Prague để xin đi lưu vong sang Tây Đức. Bên cạnh tinh thần cách mạng sôi sục trong dân chúng, chính Liên Xô cũng đã hậu thuẫn cho một sự thay đổi trong giới cầm quyền Tiệp Khắc, dẫu không lường trước được sự lật đổ của chế độ Cộng sản.

Minh Hùng tổng hợp

[1] “Charta 77: TOTALITA”. www.totalita.cz.

 

Tìm hiểu thêm về dự án TÌM HIỂU CÁCH MẠNG MÀU

https://foxstudy.org/san-pham/du-an-tim-hieu-ve-cach-mang-mau/