Những cuộc cách mạng màu đưa ra một số câu hỏi không chỉ liên quan đến chuyển đổi chính trị ở Georgia, Ukraine và Kyrgyzstan, mà còn là những bối cảnh địa chính trị rộng lớn hơn nơi diễn ra những cuộc cách mạng này, những sự kiện này bằng cách nào có thể ảnh hưởng đến mối quan hệ giữa các cường quốc chính trị cạnh tranh ở lục địa Á – Âu và mức độ thay đổi chính trị lâu dài.

Câu hỏi đầu tiên là liệu các môi trường chính trị hoặc điều kiện chung có góp phần vào các cuộc cách mạng màu hay không? Độ mở tương đối của thể chế trước đó, sức mạnh của xã hội dân sự và mức độ tự do mà các công dân được hưởng, độ lan rộng sự mất tín nhiệm vào chính phủ hiện tại, tất cả đều là những lĩnh vực cần được khám phá. Một hệ thống lý giải khác lại xem xét các đối lập chính trị, mức độ thống nhất, quyền lực và độ phổ biến của xung đột, và quy mô mà Cách mạng màu là một phần của chiến lược phản kháng, hoặc hơn thế là kết quả của cách thức các sự kiện diễn ra tại thời điểm hiện tại.  

Câu hỏi thứ hai là bản chất và mức độ can thiệp của phương Tây, đặc biệt là Hoa Kỳ trong các cuộc cách mạng màu. Đã có những tranh luận và bất đồng đáng kể về câu hỏi này tại 3 nước diễn ra cách mạng màu, tại Liên Xô cũ nói chung, và cả tại các nước phương Tây. Ở phương tây, câu hỏi này trở nên trầm trọng khi các nhà phê bình phản đối chính quyền Bush cho rằng các tổ chức của Mỹ đã đóng vai trò chính trong 3 cuộc cách mạng màu này và các cuộc cách mạng màu không hề có tính dân chủ, mà là những nỗ lực của Mỹ để đưa các chính phủ thân phương Tây lên nắm quyền (MacKinnon 2007; Engdahl 2009). Những ý kiến khác tại Mỹ đã lập luận rằng các cuộc cách mạng màu là sự kiện chính trị mang tính địa phương mà Mỹ chỉ đóng vai trò hỗ trợ tích cực nhưng vừa phải.

Câu hỏi thứ ba là về mức độ mà cuộc cách mạng màu đại diện cho sự bùng nổ dân chủ một cách có ý nghĩa tại ba nước này. Vào thời điểm đó, cả ba sự kiện đều được các chính phủ phương Tây xem là những tiến bộ cho nền dân chủ và thậm chí là bằng chứng cho sự lan rộng của nền dân chủ đang diễn ra trên khắp thế giới. Tuy nhiên, ở tất cả các quốc gia này, các chính phủ sau Cách mạng màu đã phải vật lộn trong khó khăn để thực hiện lời hứa dân chủ của cách mạng màu. Khi các chính phủ mới đang vật lộn trong rắc rối, các cường quốc phương Tây – đáng chú ý nhất lại là Hoa Kỳ – cũng không thành công trong việc tạo ra các chính sách mợi cho ba quốc gia này, điều đó phản ánh những thách thức trong việc xây dựng nền dân chủ trong hoàn cảnh hậu Cách mạng màu. Ở Georgia chẳng hạn, nước Mỹ gần như không phê phán gì khi đất nước này đi chệch khỏi lời hứa hẹn dân chủ trong cuộc Cách mạng Hoa hồng. Chính sách của Hoa Kỳ ở Kyrgyzstan và Ukraine không giống như ở Georgia, nhưng chúng cũng thất bại trong việc củng cố các lợi ích dân chủ một cách hiệu quả như nó có thể, dù bằng các cách thức khác nhau với các kết quả khác nhau.

Câu hỏi thứ tư, phải chăng các cuộc Cách mạng màu liên hệ với nhau không chỉ bởi sự gần gũi về thời gian và không gian, hay một loạt các điểm tương đồng đã được nhắc tới ở trên, mà còn bởi các nhà lãnh đạo mỗi cuộc cách mạng đã cố gắng dựa vào cuộc Cách mạng màu trước nó? Trong trường hợp Georgia, hình mẫu có thể là Cách mạng Xe ủi ở Serbia [1]. Người Ukraine chủ động theo mô hình, con người và lời khuyên từ Georgia, trong khi người Kyrgyz tìm lời khuyên và chỉ dẫn từ cả hai cuộc Cách mạng màu ở Georgia và Ukraine. Trong những tháng sắp sửa Cách mạng Hoa hồng, vài lãnh đạo chính trị và dân sự ở Georgia đã đến thăm Serbia để làm việc với người đồng cấp ở đó, trong khi các nhà hoạt động dân sự Serbia lại tới làm việc với người Georgia. Sau Cách mạng Hoa hồng, người Georgia làm việc với tư cách tương tự cùng người Ukrane và người Kyrgyz trong nhiều tháng trước khi cuộc Cách mạng Cam và Cách mạng hoa Tulip nổ ra.

Một điểm liên quan nữa, thêm vào những cuộc Cách mạng màu cũng như cuộc Cách mạng Tuyết tùng, vốn cố gắng mô phỏng lại rất kỹ Cách mạng Cam và Cách mạng Hoa hồng, các nhà hoạt động dân chủ ở Azerbaijan năm 2005 và Belarus năm 2006 đã bỏ ra nhiều nỗ lực để dùng các cuộc bầu cử đầy gian dối như bàn đạp tới Cách mạng Màu. Những nỗ lực này đã thất bại, nhưng chúng vẫn là một phần trong câu chuyện lớn của Cách mạng Màu.

Câu hỏi lớn thứ năm cần tìm hiểu, cũng ngày càng trở thành một trong những vấn đề quan trọng nhất, đó là các chính thể phi dân chủ, chủ yếu những không hoàn toàn ở Liên Xô cũ, phản ứng như thế nào với các cuộc Cách mạng màu. Ở nhiều khu vực, các cuộc Cách mạng màu thực sự là nỗi sợ hãi đối với các lãnh đạo phi dân chủ. Họ tìm cách để đảm bảo rằng mình sẽ không trở thành nạn nhân của cuộc Cách mạng màu tiếp theo bằng một loạt các chiến thuật, bao gồm cả hạn chế khả năng của các tổ chức phi chính phủ trong và ngoài nước (NGO), thay đổi luật bầu cử và hệ thống bầu cử, tăng cường giám sát trong nước và quấy rối các thành viên của phe chính trị đối lập.

Câu hỏi cuối cùng, các cuộc Cách mạng màu đã có ảnh hưởng thế nào đến quan hệ giữa Mỹ và Nga, bởi Moscow xem những cuộc cách mạng này như là bằng chứng cho tầm ảnh hưởng ngày một tăng của Hoa Kỳ và tham vọng của họ trong khu vực? Những nỗ lực của người Nga nhằm đẩy lùi một làn sóng Cách mạng màu đã được dự tính và sự thống trị về quyền lực của các nhà lãnh đạo thân Mỹ, đặc biệt là ở Georgia sau Cách mạng màu cũng đặt ra những câu hỏi quan trọng về các sự kiện này.

Chính quyền Yushchenko và Saakashvili ngay lập tức đẩy nhanh đề nghị đưa nước mình gia nhập NATO. Những nguyện vọng này ban đầu nhận được sự ủng hộ và khích lệ mạnh mẽ của hầu hết các nước thành viên liên minh. Điều này góp phần đào sâu thêm thái độ giận dữ của Moscow, bởi giới lãnh đạo Nga coi sự mở rộng của NATO là một sự đe dọa tới tầm ảnh hưởng của Nga trong khu vực. Hy vọng gia nhập NATO của Georgia và Ukraine không thành sự thật, nhưng vẫn còn đó hy vọng, đặc biệt là Georgia. Năm 2008, NATO quyết định không trao Kế hoạch hành động thành viên (Membership Action Plan – MAP) cho quốc gia nào, nhưng hứa hẹn rằng một lúc nào đó, cả hai nước này đều sẽ được gia nhập làm thành viên NATO. Cách tiếp cận mơ hồ này không làm giảm bớt sự tức giận của nước Nga, bởi hy vọng cho Tbilisi và Kiev là vẫn còn. Chiến tranh Nga – Georgia năm 2008 đã đẩy quyền thành viên NATO của Georgia đi xa hơn về phía tương lai.

Lincoln A. Mitchell

Trích từ sách The Color Revolutions, Lincoln A. Mitchell, University of Pennsylvania Press

Dịch: Minh Hùng

 

Chú thích

[1] https://en.wikipedia.org/wiki/Overthrow_of_Slobodan_Milo%C5%A1evi%C4%87

 

Tìm hiểu thêm về dự án TÌM HIỂU CÁCH MẠNG MÀU

https://foxstudy.org/san-pham/du-an-tim-hieu-ve-cach-mang-mau/