Cách mạng màu hay cách mạng sắc màu (Colour Revolution) là một thuật ngữ được sử dụng để gọi tên các phong trào diễn ra ở các khu vực Đông Âu, Trung Đông, Đông Nam Á… nhằm mục đích thay đổi thể chế, lật đổ độc tài ở các nước có thể chế Xã hội chủ nghĩa.

Có một sự phân chia rất rõ rệt trên thế giới: Một bên là các nước đi theo mô hình nhà nước dân chủ, được coi là đại diện cho tự do và nhân quyền, một bên là các nước đi theo mô hình xã hội chủ nghĩa hoặc nằm trong khối các nước Islam sẽ bị coi là độc tài và chuyên chế. Sự phân chia này được hình thành từ sau Chiến tranh thế giới thứ II, kéo dài căng thẳng suốt Chiến tranh Lạnh và không ngừng gia tăng mâu thuẫn từ sau khi Liên Xô sụp đổ. Một loạt các quốc gia mà đặc biệt là các quốc gia Đông Âu nằm ở ranh giới giữa hai thế giới này, chính là địa bàn của Cách mạng màu, khi người dân phải lựa chọn hoặc ngả về phương Tây với tự do và dân chủ hay tiếp tục thủ cựu với thể chế cũ.

Sau khi Liên Xô tan rã, các nước hậu cộng sản ở Đông Âu và Trung Á mặc dù đã dành được độc lập nhưng những tồn đọng trong thể chế do ảnh hưởng của hệ thống Liên Xô cũng thì vẫn còn và ảnh hưởng tới sự phát triển chính trị và kinh tế của các nước này. Các nước ở vùng biên giới này chọn một thể chế hỗn hợp, vừa lai tạp giữa mô hình dân chủ phương Tây và lại vẫn giữ mô hình cũ và quyền lực chính vẫn nằm trong tay tổng thống dù đã chấp nhận quyền lực của quốc hội và các đảng đối lập. Chính từ thể chế hỗn hợp này, những lý do dẫn đến Cách mạng màu đều liên quan đến vấn đề chính sách và bầu cử. (1) Ở những bài sau, chúng ta sẽ cùng làm rõ vấn đề này hơn.

Hình thức chủ yếu của Cách mạng màu là sử dụng đấu tranh dân sự bất bạo động, dù đôi khi vẫn xảy ra các xung đột bạo lực. Các phương thức hoạt động bao gồm:
– Biểu tình
– Đình công
– Lên tiếng phản đổi các chính sách ảnh hưởng đến nhân quyền hoặc các chính quyền bị coi là độc tài và chuyên chế

Mỗi cuộc cách mạng diễn ra đều lấy biểu tượng là một màu sắc hoặc một loại hoa, ví dụ như Cách mạng Cam ở Ukraina, Cách mạng Hoa Hồng ở Georgia, Cách mạng Hoa Nhài ở Trung Quốc… Những biểu tượng này đều được truyền cảm hứng từ cuộc Cách mạng Cẩm chướng năm 1974 tại Bồ Đào Nha, tuy rằng cuộc Cách mạng này ngay từ đầu đã có sự tham gia của lực lượng vũ trang (Movimento das Forças Armadas, MFA) chứ không phải là lực lượng dân sự.

Nhân tố chủ chốt của Cách mạng màu chính là các nhóm dân sự hay còn gọi là Xã hội dân sự, mà quan trọng nhất là các NGOs và các nhà hoạt động sinh viên (2). Họ cùng nhau tổ chức các cuộc biểu tình lớn trên đường phố khi một chính sách bất công của chính quyền được công bố hoặc sau một cuộc bầu cử bị nghi ngờ là gian lận (trừ trường hợp Cách mạng Tuyết Tùng ở Lebanon 2004 và Cách mạng Xanh ở Kuwaitt).

Bạo lực hay không bạo lực luôn là vấn đề gây tranh cãi của Cách mạng sắc màu. Trong số các cuộc Cách mạng sắc màu vẫn luôn có những cuộc Cách mạng có các yếu tố bạo lực, thậm chí dần dần yếu tố này đã thay thế phương thức căn bản của Cách mạng màu là bất bạo động (3). Có một thực tế khó chối cãi, đó là những cuộc Cách mạng phi bạo lực (như trường hợp Cách mạng Hoa Hồng ở Georgia, Cách mạng Nhung ở Armenia) thường có xu hướng thành công hơn so với cách cuộc Cách mạng có tính chất bạo lực. Khi chúng ta đi vào chi tiết của các cuộc Cách mạng ở những bài sau, chúng ta sẽ thấy rõ nhận định này.

Một trong những tranh cãi kịch liệt khác đó là vai trò của Mỹ trong Cách mạng sắc màu. Trong tác phẩm “Colour Revolutions”, tác giả Lincoln Mitchell đã nghiên rất kỹ lưỡng về vai trò thực sự của Mỹ trong Cách mạng màu. Ông không phủ nhận vai trò của Mỹ trong Cách mạng màu nhưng cũng không ủng hộ thuyết âm mưu rằng toàn bộ Cách mạng màu là kịch bản của Mỹ sử dụng để lật đổ các chính quyền ở các nước có thể chế hỗn hợp và làm suy yếu sức mạnh của Nga và các nước thuộc khối Xã hội chủ nghĩa. Ông cho biết rằng Mỹ can thiệp vào Cách mạng màu với mức độ rất khác nhau, nhưng Mỹ vẫn đóng vai trò qua các chính sách ngoại giao, hỗ trợ vốn hoạt động cho các NGOs và CSOs, và trong một số trường hợp như Cách mạng Tía ở Iraq, Mỹ đã dựng nên một tổng thống bù nhìn hoàn toàn chịu sự chi phối của Mỹ (2005). (4)

Trong khi đó, tại Nga, tác giả Anthony Cordesman thuộc Trung tâm nghiên cứu chiến lược quốc tế đã gọi cách mạng màu là “cách giao chiến mới của Mỹ và châu Âu, tập trung vào việc gây ra những cuộc cách mạng bạo động ở các quốc gia khác như một phương tiện phục vụ lợi ích an ninh của họ với chi phí thấp và thương vong tối thiểu” (5). Thời báo Hoàn Cầu của Trung Quốc khẳng định rằng Mỹ sử dụng cách mạng màu như một biện pháp để làm suy yếu nhà nước độc đảng, và Mỹ đang tìm cách ép Trung Quốc bằng các cơ chế nhân quyền và dân chủ để mong muốn tạo ra cách mạng màu tại Trung Quốc. (6)

Từ sự ảnh hưởng của Cách mạng màu, nhiều cuộc biểu tình trên thế giới đã học hỏi theo mô hình và cách thức của những cuộc cách mạng này, mà gần đây nhất là cuộc biểu tình của người Hồng Kông. Chính từ sự tương đồng trong cách thức làm chính biến bằng “quyền lực mềm” này, nhiều cuộc biểu tình đã bị cáo buộc là có sự chỉ đạo của Mỹ vì Mỹ đã có những can thiệp nhất định trong Cách mạng màu.

*Chú thích:
(1) https://www.e-ir.info/2009/07/31/explaining-the-color-revolutions/
(2) https://www.globalresearch.ca/democratisation-colour-revolutions-and-the-role-of-the-ngos-catalysts-or-saboteurs/1638
(3) Trang 10, “The Color Revolutions” -Lincoln A. Mitchell, University of Pennsylvania Press
(4) Chương 4 “The US role”, “The Color Revolutions” -Lincoln A. Mitchell, University of Pennsylvania Press
(5) https://www.csis.org/analysis/russia-and-%E2%80%9Ccolor-revolution%E2%80%9D
(6) https://www.globaltimes.cn/content/981952.shtml

Tìm hiểu thêm về dự án TÌM HIỂU CÁCH MẠNG MÀU

https://foxstudy.org/san-pham/du-an-tim-hieu-ve-cach-mang-mau/