Bạn có thể đã nghĩ những thứ như tiền tệ hoặc tiền bạc là những khái niệm chỉ con người biết đến. Một số có thể có ý thức về quyền sở hữu, tất nhiên là ngoài lãnh thổ, nhưng hoạt động buôn bán và những thứ tương tự chưa được quan sát thấy ở bất kỳ loài nào khác ngoài loài người homo sapiens. Tuy nhiên, một nhóm 2 người bao gồm một nhà kinh tế học và một nhà tâm lý học từ Yale vào năm 2005 đã huấn luyện được bảy chú khỉ Capuchin cách sử dụng tiền và tôi khá chắc chắn rằng, một số bạn có thể đoán được điều gì đã xảy ra sau đó.

“Ngày mai phải trả tiền thuê lồng. Vẫn còn thiếu một vài dollar khỉ.”

Keith Chen, một nhà kinh tế học Yale, cùng với Laurie Santos, một nhà tâm lý học, là hai nhà nghiên cứu đã thực hiện nghiên cứu, cho biết: “Não bộ có tiểu não và nó tập trung khá nhiều vào thức ăn và tình dục”. “Bạn thực sự nên nghĩ về Capuchin như một cái dạ dày không đáy,” Chen nói. “Bạn có thể cho chúng ăn kẹo dẻo cả ngày, chúng sẽ ăn và sau đó quay lại ăn thêm.”

Chính xác là những ham muốn ích kỷ mà họ đã cố gắng khai thác và thử nghiệm và đạt được thành công lớn sau khi dạy các chú khỉ Capuchin mua nho, táo và Jell-O. Nhà kinh tế học muốn nghiên cứu những động cơ thúc đẩy các mẫu (khỉ) hành xử theo một cách nào đó, trong khi nhà tâm lý học phân tích chính hành vi đó.

Mối tương quan giữa khỉ của Chen với các nỗ lực kinh tế học của con người đã đi xa hơn khi ông tốt nghiệp Harvard và cũng cho thấy một số sự việc thú vị hơn. Ông đã làm việc ở đó với Marc Hauser, một nhà tâm lý học, trong một dự án nghiên cứu hành vi vị tha ở khỉ. Họ đã chọn những chú khỉ sóc đầu trắng cho nghiên cứu này. Lúc đầu họ cho hai con vào các lồng khác nhau, mỗi lồng có một đòn bẩy. Khi kéo cần gạt, con khỉ lân cận sẽ nhận được thức ăn. Nếu không phải là lòng vị tha, thì đó vẫn là một hình thức hợp tác đã được thử nghiệm – con khỉ sóc đầu trắng điển hình đã kéo đòn bẩy khoảng 40% thời gian.

Phần thú vị nhất xảy ra vào thời điểm các nhà nghiên cứu nâng cấp độ trò chơi khó hơn một chút. Bây giờ, họ hướng dẫn một con khỉ luôn kéo cần gạt (vị tha vô tâm), và một con khác không bao giờ kéo nó (ích kỷ). Cả hai sau đó được đưa vào trò chơi với những con khỉ khác. Lúc đầu, con khỉ vị tha vô tâm luôn kéo cần gạt, không bao giờ thiếu một cái lồng để đựng thức ăn của nó, trong khi những con khác phản ứng theo cùng một cách 50% thời gian. Tuy nhiên, những con khỉ khác đã sớm hiểu rằng dù sao thì kẻ vị tha vô tâm cũng chỉ đang kéo cần gạt, hờ hững không biết nó có được đáp lại hay không – phản ứng của chúng giảm xuống còn 30% thời gian. Con khỉ ích kỷ đã phải đối mặt với sự đối xử khắc nghiệt nhất, đúng như dự đoán – rất khắc nghiệt. Chen nhớ lại khi con khỉ ích kỷ được giới thiệu với tất cả những con khác. “chúng ném phân vào tường, đi vào góc và ngồi trên tay, kiểu hờn dỗi.”

“Tôi đã mua một chiếc Adam Sandler với giá 7 đô la khỉ.”

Khi Chen và Santos mới bắt đầu nghiên cứu, họ không có một mục tiêu cụ thể nào trong đầu. Nó chỉ đơn giản như cho một con khỉ một đồng đô la và xem điều gì sẽ xảy ra, chính xác là, thay vì đồng đô la, thì là, một chiếc đĩa bạc có lỗ ở tâm được sử dụng làm phương tiện tiền tệ cho các chú khỉ capuchin. Phải mất vài tháng lặp đi lặp lại, các chú khỉ mới biết rằng chúng có thể đổi một đồng như vậy để lấy trái cây. Sau khi chúng hiểu điều này, mỗi con khỉ được cấp 12 đồng để quyết định cách chi tiêu sao cho có lợi nhất cho chúng đối với thực phẩm được định giá ở các mức giá khác nhau. Các nhà nghiên cứu quan sát thấy rằng những con khỉ có thể quản lý ngân sách rất tốt. Các nhà nghiên cứu sau đó đã thay đổi thị trường và đặt Jell-O với giá thấp hơn, để xem liệu những con khỉ sẽ mua ít nho hơn và nhiều Jell-O hơn không. Chúng đã hành động chính xác như các quy luật kinh tế hiện hành quy định cho con người.

Sau đó, họ dạy chúng cách đánh bạc, và thấy chúng đưa ra những quyết định phi lý giống như một con bạc loài người. Chen nói, dữ liệu do khỉ Capuchin tạo ra, “khiến chúng không thể phân biệt được về mặt thống kê với hầu hết các nhà đầu tư trên thị trường chứng khoán.”

Những chú khỉ Capuchin đã hiểu về tiền, không chỉ đơn giản là sử dụng nó…

Để đọc bài đầy đủ trên tạp chí điện tử Book Hunter số “Kinh tế mới” tháng 9/2021, bạn vui lòng đăng ký subscribe tạp chí tại đây:

Tibi Puiu

Nguồn: ZME Science

Dịch: Sophia Ngô